Выпуск 24. “Новая Імша і новая тэалогія”

Гэтае відэа можна праглядзець з беларускімі субцітрамі.

Вы слухаеце падкаст FSSPX, і мы вітаем вас у выпуску 24 праграмы “Крызіс у Касцёле”. Сёння мы працягнем наша абмеркаванне Імшы Novus Ordo з кс. Полам Айзекам Фрэнксам, выкладчыкам тэалогіі ў Сэйнт-Мэры-Коледжы. Мінулым разам мы паглядзелі на экуменічны характар новай Імшы. Сёння мы ўбачым, што новая Імша з’яўляецца непасрэдным выразам новай тэалогіі, якая была асуджана Папам Піем ХІІ. Але гэтая праблемная тэалогія вярнулася з поўнай сілай падчас ІІ Ватыканскага сабору. Калі новая Імша распрацоўвалася, яна чэрпала з гэтай новай тэалогіі, адстаўляючы ўбок вялікую частку традыцыйнай тэалогіі, заключанай у Магістэрыі Касцёла. Хоць гэта і не абавязкова, вы, магчыма, захочаце вярнуцца і паглядзець выпуск 16, калі вы яго не глядзелі, дзе кс. Бурмо распавёў нам пра саму новую тэалогію. Гэта дапаможа вам зразумець характэрныя праблемы ў гэтым развіцці касцёльнага вучэння. Калі ж вы хочаце перагледзець усе нашы папярэднія 23 выпускі, калі ласка, наведайце старонку sspxpodcast.com/crisis. А цяпер пяройдзем да нашай размовы з кс. Фрэнксам.


  1. Тэалогія пасхальнай таямніцы
  2. Новы спосаб разумення адкуплення
  3. Асуджэнне тэалогіі пасхальнай таямніцы Піем ХІІ
  4. Традыцыйнае і новае разуменне граху
  5. Праявы новай тэалогіі ў літургічнай рэформе

Тэалогія пасхальнай таямніцы

Эндру Лэтэм: Вітаем у чарговым выпуску праграмы “Крызіс у Касцёле”. Вітаем таксама кс. Пола Айзека Фрэнкса з Сэйнт-Мэры. Прывітанне, ойча. Як вясна ў Сэйнт-Мэры?

Кс. Пол Айзек Фрэнкс: Проста выдатна.

Гэта добра.

Дзякуй.

Калі ласка. Сёння мы размаўляем пра новую Імшу. Мы працягваем, і гэта другі выпуск, прысвечаны новай Імшы. У мінулым выпуску мы размаўлялі з кс. Рутэрам, і ён даў нам пэўныя ўводзіны пра новую Імшу і ўласцівыя ёй праблемы. Сёння мы будзем размаўляць пра новую Імшу і новую тэалогію. Мы ўжо размаўлялі з кс. Бурмо пра саму новую тэалогію, таму ў нас ужо ёсць некаторыя веды, але вось гэтая новая тэалогія, гэты новы набор тэалагічных ідэй, аказваецца ўліты ў Імшу ці сама Імша фарміруе гэтую новую тэалогію? Адкуль тут пачаць, ойча?

Новая тэалогія — гэта вельмі шырокі парасон, пад якім знаходзяцца разнастайныя рэчы ўсялякага кшталту, так што тэолаг, а тым больш гісторык тэалогіі ХХ ст. павінен быў бы разабраць іх паасобку. Гэта ні ў якім выпадку не маналітнае вучэнне.

Пра што мы будзем размаўляць канкрэтна сёння? Пра адну новую тэалагічную паставу адносна граху, адкуплення, а таксама таго, як дзейнічаюць літургія і сакрамэнты, хоць я не буду казаць пра гэта вельмі шмат. Таксама мы скажам пра тое, як гэтая канкрэтная тэорыя, якую можна падсумаваць выразам “пасхальная таямніца”, — як гэтая канкрэтная тэорыя паўплывала на рэфарматараў, якія стварылі новую Імшу, і як яна знайшла выраз у новай Імшы. Таму ў маім тэзісе новая Імша будзе прадстаўлена як уцелаўленне новага спосабу мыслення пра тое, што адбылося на Крыжы і што нас збавіла, пра тое, як гэта прысутнічае ў літургіі. І гэты спосаб вельмі адрозніваецца ад традыцыйнага, акрэсленага на Трыдэнцкім саборы.

Калі вы кажаце пра гэтую “пасхальную таямніцу”, гэта новая фраза, якая ўзнікла разам з новай тэалогіяй? Ці гэта проста новы акцэнт на нейкім адным аспекце?

Сама фраза “пасхальная таямніца” з’яўляецца старажытнай. Яе можна знайсці ў розных месцах, дакладней у некаторых месцах, такіх як старажытныя сакраментарыі, старажытныя літургічныя кнігі. Але ў руках новых тэолагаў 30, 40, 50, 60-х гг. яна набывае вельмі адмысловае і ўнікальнае значэнне, прычым не тое значэнне, якое яна мела б традыцыйна.

Зазвычай, калі мы бачым выраз “пасхальная таямніца”, то гэта хутчэй будзе не “пасхальная таямніца”, а “пасхальныя таямніцы”. Таямніцы — у сэнсе сакрамэнтаў. “Няхай гэтыя пасхальныя таямніцы, якія мы прынялі, падмацуюць нас, Пане” і г. д. Такая фармуліроўка распаўсюджана ў каталіцкай літургіі з даўніх часоў.

Але пад выразам “пасхальная таямніца” маецца на ўвазе вельмі канкрэтная формула — шырокая формула, якая мае за сабою вельмі дакладны набор ідэй, у якіх заключаны новы спосаб мыслення пра акты, якія збавілі нас, пра акты Хрыста, а таксама новы спосаб мыслення пра тое, якім чынам яны прысутнічаюць у літургіі.

Гэты выраз у цэлым прыпісваюць дому Ода Касэлю, які быў адной з вялікіх постацей у літургічным руху. Яму прыпісваюць гэтае пераасэнсаванне Імшы. Я хацеў бы пачаць з цытаты манс. Гамбера. Калі ведаеце, манс. Клаус Гамбер выказваў некаторыя цікавыя ацэнкі новай літургіі. Я прывяду тры цытаты з яго, якія, як мне здаецца, накіруюць нас у правільным напрамку, калі браць пад увагу так званую другую лінію атакі супраць новай Імшы.

Таму што тэалагічна ёсць два спосабы крытыкі новай Імшы. Першы з іх лягчэй зразумець, а другі — складаней, таму што ён больш заблытаны. Першая лінія атакі супраць новай Імшы — гэта тое, што гэта экуменічны абрад, пратэстантызаваны абрад. Гэта Імша, змененая з мэтай таго, каб прыбраць усялякі камень спатыкнення, які мог бы кінуць цень незадаволенасці нашых аддзеленых братоў. Таму яны прыбралі тыя элементы, пра якія казаў кс. Рутэр, мінімізавалі іх, зрабілі двухсэнсоўнымі, падарвалі, пазбавілі націску — іншымі словамі, кінулі цень на гэтыя выразна каталіцкія элементы.

Другая лінія атакі супраць новай Імшы, якую зойме традыцыйны тэолаг, гэта тое, што яна не толькі з’яўляецца ўцелаўленнем экуменізму, але і ўцелаўленнем новай тэалогіі, ды прычым так, што гэта не будзе сумяшчальным з дактрынальнай традыцыяй, а таму будзе небяспечным. Фактычна, гэта можна выказаць больш палемічным чынам, хоць гэта не для ўсіх відавочна: яна з’яўляецца выразам неамадэрнізму.

Новы спосаб разумення адкуплення

Добра. Значыць, гэтая другая лінія атакі, якую будуць займаць традыцыяналісты, гэта і ёсць тое, пра што мы будзем сёння размаўляць. Гэта ідэя, што новая тэалогія прасякае гэтую новую Імшу.

Так, правільна. Ключавым тэкстам на гэтую тэму будзе кніга “The Problem of the Liturgical Reform” (PDF) аўтарства святароў FSSPX, якая аналізуе ўсю гэтую тэалогію. Гэта складаная кніга, і яе няпроста чытаць тым, хто не з’яўляецца тэолагам. Я пастараюся разабраць адзін раздзел з гэтай кнігі, прадставіўшы яго больш зразумелымі словамі. Але перад гэтым усё ж паслухаем манс. Гамбера. Цытата:

“Больш радыкальнай, чым любыя літургічныя змены, уведзеныя Лютэрам, прынамсі ў тым, што датычыцца абраду, была рэарганізацыя нашай уласнай літургіі. Перадусім гэта датычыцца фундаментальных змен, зробленых у літургіі Імшы. У адным можна быць упэўненым: новая тэалогія была галоўнай сілай, якая стаяла за літургічнымі рэформамі”.

Ён кажа пра змяшчэнне акцэнту ў новай Імшы на тое, што яна з’яўляецца супольным пасілкам, пра наўмыснае хаванне мэты і функцыі Імшы як ахвяры, пра што ўжо казаў кс. Рутэр. Агульныя ўводзіны да Імшала наўмысна пазбягаюць выкарыстання слова “ахвяра”: яно згадваецца толькі мімаходам. Далей цытата:

“Відавочна, рэфарматары хацелі стварыць цалкам новую літургію — літургію, якая адрознівалася ад традыцыйнай як духам, так і формай. Літургія і вера ўзаемазалежныя, і таму новы абрад быў створаны так, што ён шмат у чым адлюстроўвае перагіб у бок новай тэалогіі. Традыцыйнай літургіі проста нельга было дазволіць працягваць існаваць у яе традыцыйнай форме, таму што яна была прасякнута праўдамі традыцыйнай веры. Сапраўднае разбурэнне традыцыйнай Імшы рымскага абраду з яе больш чым тысячагадовай гісторыяй — гэта абсалютнае разбурэнне веры, на якой яна засноўвалася”.

Так казаў манс. Гамбер, які быў вялікім кумірам Ёзафа Ратцынгера, вялікім кумірам кардынала Ратцынгера як тэолага — гэта значыць не тым, каго мы б назвалі традыцыяналістам, не ў тым сэнсе, у якім гэта разумее FSSPX. Гэта таксама прызнаваў манс. Ёзаф Ленгелінг, які ўваходзіў у склад Камісіі, адказнай за стварэнне новай Імшы. Вось што ён кажа:

“У Агульных уводзінах да Імшала (1969) узнікла экуменічна арыентаваная сакраменталогія для цэлебрацыі Імшы…”

Магчыма, кс. Рутэр прыводзіў вам гэтую цытату, але я хачу прывесці апошнюю яе частку.

“…сакраменталогія, ужо тады відавочная з Канстытуцыі пра святую літургію (№ 47) і інструкцыі Паўла VI пра Эўхарыстыю (1967). Нягледзячы на тое, што з-за нападаў рэакцыянераў была насаджана новая версія 1970 г., хоць дзякуючы кемлівасці рэдактараў удалося пазбегнуць найгоршага [як ім удалося ўтрымаць сваю праграму, хоць кансерватары спрабавалі заблакаваць яе], яна выводзіць нас з тупіка пост-трыдэнцкіх тэорый ахвяры ў адпаведнасці з тэорыямі Ода Касэля і адпавядае згодзе, акрэсленай у многіх міжканфесійных дакументах апошняга года”.

Цалкам лагічна, што глыбокае пераасэнсаванне Імшы павінна ісці поруч з глыбокім пераасэнсаваннем той падзеі, якую Імша робіць прысутнай. Хоць у якім сэнсе гэта павінна адбывацца — пытанне. Але падзея, якую прадстаўляе Імша, гэта ахвяра Кальварыі. Мы ўжо ведаем і ўжо зазначалі, што пратэстанты адкідваюць ідэю таго, што Імша з’яўляецца ахвярай уміласціўлення, ахвярай, якая адплачвае за грэх, таму што яны кажуць, што ахвярай уміласціўлення быў сам Крыж і гэтага дастаткова. Дадаць штосьці яшчэ азначае забраць ад Крыжа, прынізіць Крыж.

Мадэрністы ж ідуць яшчэ далей: іх не задавольвае нават ідэя, што сам Крыж быў ахвярай уміласціўлення. Яны прымаюць ідэю, што тое, што адбылося на Крыжы, робіцца прысутным падчас Імшы, але яны ўсё адно кажуць, што гэта не ахвяра ўміласціўлення, таму што гэта не тое, што адбылося на Крыжы. Такім чынам, гэта тая тэалогія, якую яны апісваюць тэрмінам “пасхальная таямніца”. Ёсць знакамітая цытата з Яна Паўла ІІ:

“Першы прынцып, які стаіць за рэформай літургіі, гэта актуалізацыя пасхальнай таямніцы Хрыста ў літургіі Касцёла”.

Вось цытата з інструкцыі Inter oecumenici:

“Перадусім, аднак, істотна, каб кожны быў перакананы, што ахоп Канстытуцыі пра святую літургію не абмяжоўваецца толькі зменамі ў літургічных абрадах і тэкстах. Хутчэй яе мэтай з’яўляецца спрыянне фармацыі вернікаў і той пастырскай дзейнасці, вяршыняй і крыніцай якой з’яўляецца літургія. Змены ў літургіі, якія ўжо былі ўведзены або якія будуць уведзены пазней, маюць на мэце тое самае. Сутнасць пастырскай дзейнасці, якая засяроджваецца на літургіі, гэта даваць выраз пасхальнай таямніцы ў жыцці вернікаў”.

Гэта 1964 год, інструкцыя Inter oecumenici. Такім чынам, уся гэтая ідэя пасхальнай таямніцы з’яўляецца для іх формулай, што ахоплівае пэўны набор ідэй. Паглядзім крыху на тое, што яны маюць на ўвазе пад гэтым.

Па сутнасці, гэта новы спосаб разумення адкуплення. Яны кажуць, што неабходна абнавіць тое, як мы кажам пра гэта, таму што тое, як мы кажам пра гэта, гэта поўны адварот. Сучасны чалавек не хоча чуць, што ён грэшнік, што ён кепскі, і ўвогуле мы ўсе ўжо дастаткова неўратычныя. Таму нам трэба перанесці націск на штосьці станоўчае.

Што яны паспрабавалі зрабіць? Яны паспрабавалі адысці ад старой негатыўнай тэалогіі і замяніць яе новай, радаснай, пазітыўнай тэалогіяй. Але ў працэсе яны фальсіфікуюць адносіны паміж чалавекам і Богам і руйнуюць веру Трыдэнцкага сабору. А гэта ўжо пэўная праблема.

Мы ведаем наш класічны каталіцкі погляд на адкупленне. У ім ёсць некаторыя “негатыўныя” элементы, але гэта таму, што гэта рэальнасць. Адбылося грэхападзенне чалавека, і ўсё не супер-добра. У рэшце рэшт усё гэта справа міласэрнасці з боку Найсвяцейшага Сэрца, але мы ўсё ж не адмаўляем, што мы грэшнікі і нам патрэбна збаўленне.

Таму класічнае разуменне адкуплення падкрэслівае, што мы адкуплены, выкуплены за цану Крыві Хрыста, Які выплачвае доўг справядлівасці, што вынікае з граху чалавека, з няздольнасці чалавека прыносіць ўсемагутнаму Богу пашану і славу, паслухмянасць і павагу, якія Яму належаць. І таму па справядлівасці чалавек павінен адпавядаць свайму збаўленню. Ён павінен прынесці ахвяры, каб кампенсаваць зямную шкоду, нанесеную грахом, каб потым не прыйшлося расплачвацца ў чыстцы.

Традыцыйная тэалогія і пабожнасць будуць нават падкрэсліваць боль цярпення Хрыста падчас Мукі: не для таго, каб зламаць людзей і прымусіць іх адчуваць сябе нервова і непрыемна, а таму, што настолькі далёка пайшла дзеля нас Божая міласэрнасць. Бог спустошыў сябе. Мы бачым у гэтым толькі справу Божай любові — але любові, якая прыносіць сатысфакцыю Божай справядлівасці. Мы бачым ахвяру, якая выплачвае за грахі людзей, ахвяру ўміласціўлення.

Для новых жа тэолагаў, якія пісалі ў 50–60-я гг., увесь гэты стары каталіцкі набор — гэта штосьці непрымальнае. Вось цытата з манс. Раге, які таксама быў членам Камісіі, што стварала новую Імшу. Гэта працяглая цытата, але вам трэба яе выслухаць, таму што яна паказвае, што яны думалі.

“Адкупленне набывае форму праблемы, якую трэба вырашыць… Як можна расплаціцца за бясконцую абразу? Як адна асоба можа кампенсаваць за ўсіх? Як хтосьці бязвінны можа заплаціць за вінаватага? Гэта няправільна, што менавіта ў такіх тэрмінах адкупленне прадстаўляюць многім з нашых сучаснікаў. Некаторыя абураюцца ў сваім пачуцці справядлівасці і думаюць, што такое адкупленне з’яўляецца адназначным пярэчаннем дабрыні Бога. Калі б Бог сапраўды быў Айцом, ці быў бы Ён настолькі патрабавальны ў сваіх рахунках і ці стаў бы Ён спаганяць свой гнеў на сваім узлюбленым Сыне? У тэалогіі пасхальнай таямніцы не прыходзіцца сустракацца з такімі пасткамі. Наша збаўленне цяпер прадстаўляецца як акт энергічнай, свабоднай і чыста дабравольнай ініцыятывы, якая цалкам паходзіць з Божай міласэрнай любові”.

Добра. Гучыць вельмі натхняльна. Але праблема ў тым, што ён кажа: “…цалкам паходзіць з Божай міласэрнай любові”. Ён насамрэч мае на ўвазе, што ўсё гэта цалкам паходзіць з Божай міласэрнай любові: але не з міласэрнасці Хрыста, Які расплачваецца са справядлівасцю, а з міласэрнасці Хрыста, Які робіць усё гэта, таму што якраз праблемы са справядлівасцю ніколі не было.

Асуджэнне тэалогіі пасхальнай таямніцы Піем ХІІ

Тое, што ён кажа тут, гэта поўнае адкіданне… не поўнае, але даволі істотнае адкіданне традыцыйнага вучэння аб тым, што такое адкупленне і як яно было здзейснена.

Гэта поўнае пераасэнсаванне адкуплення, якое прэтэндуе на сумяшчальнасць з традыцыйнай тэалогіяй. Але гэта не так. Вось як яны сцвярджаюць, што іхняя новая тэалогія не з’яўляецца інавацыяй. Гэта цытата з манс. Раге:

“Тое, што мы называем пасхальнай таямніцай, класічная тэалогія называла догматам аб адкупленні. Лёгка бачыць, што адкупленне і пасхальная таямніца ў агульных рысах супадаюць”.

У агульных рысах! Больш-менш! Менш-больш! Але гэта не адно і тое ж. Таму ўвесь гэты спосаб прадстаўлення тэалогіі, які пазбаўляецца ад традыцыйнай тэрміналогіі, пазбаўляецца ад традыцыйных канцэпцый, які прапануе новыя канцэпцыі, больш даступныя сучаснаму чалавеку, больш прывабныя, больш спакушальныя, больш адпаведныя, — увесь гэты праект Папа Пій ХІІ ужо асудзіў у энцыкліцы Humani generis, калі памятаеце.

Так, дакладна.

Ён выказваецца пра гэта і звязвае гэта з дактрынальным, дагматычным рэлятывізмам. Працытую Humani generis:

“Некаторыя хочуць звесці да мінімуму значэнне вучэння або вызваліць вучэнне ад тэрміналогіі, даўно ўстаноўленай Касцёлам, і ад філасофскіх канцэпцый, якіх трымаюцца каталіцкія настаўнікі, каб здзейсніць у тлумачэнні каталіцкага вучэння вяртанне да спосабу маўлення, які выкарыстоўваецца ў Святым Пісанні і ў айцоў Касцёла. Яны цешаць сябе надзеяй, што, калі вучэнне будзе пазбаўлена ад тых элементаў, якія яны лічаць знешнімі ў адносінах да Божага аб’яўлення, яно будзе выглядаць больш прывабна ў параўнанні з дагматычнымі меркаваннямі тых, хто аддзяліўся ад еднасці Касцёла, і што тым самым яны паступова дойдуць да ўзаемнай асіміляцыі каталіцкага вучэння з вераваннямі дысідэнтаў”.

Іншымі словамі, трэба вярнуцца да Айцоў, трэба вярнуцца да Пісання, трэба вярнуцца да крыніцаў — але ў нейкім сэнсе дзеля экуменізму. Ён працягвае:

“З таго, што Мы ўжо сказалі, відавочна, што такія спробы не толькі вядуць да таго, што яны называюць дагматычным рэлятывізмам, але што яны фактычна змяшчаюць яго ў сабе. Пагарда да вучэння, якое паўсюдна выкладаецца, і да тэрміналогіі, якой яно выражаецца [адкупленне, сатысфакцыя, замяшчальны і г. д.], вельмі спрыяюць яму. Рэчы, якія былі ўкладзены супольным высілкам каталіцкіх настаўнікаў цягам стагоддзяў, каб дапамагчы пэўнаму разуменню вучэння, засноўваюцца на прынцыпах і ідэях, якія выведзены з сапраўднага ведання створаных рэчаў. Таму не павінна здзіўляць, што некаторыя з гэтых ідэй не толькі выкарыстоўваліся сусветнымі саборамі, але нават афіцыйна ўхваляліся імі, а таму адыходзіць ад іх няправільна. Адпаведна, занядбоўваць, адкідаць і абясцэньваць такія многія і вялікія рэсурсы, якія так часта задумваліся, выражаліся і ўдасканальваліся векавой працай людзей, надзеленых незвычайным талентам і святасцю, якія працавалі пад дбайным наглядам святога Магістэрыя і ў святле і пад кіраўніцтвам Святога Духа, каб выказаць праўды веры яшчэ больш дакладна; рабіць гэта, каб замяніць гэтыя рэчы гіпатэтычнымі ідэямі і некаторымі бясформеннымі і няўстойлівымі прынцыпамі новай філасофіі — прынцыпамі, якія, падобна палявым кветкам, сёння існуюць, а заўтра паміраюць; гэта найвышэйшая неразважлівасць і штосьці, што зрабіла б само вучэнне трысцінай, што хістаецца на вятры”.

І ён выразна вядзе мову пра гэты новы тэалагічны праект у дачыненні да адкуплення. Цытата з № 26 Humani generis:

“Не зважаючы на Трыдэнцкі сабор, некаторыя скажаюць само паняцце першароднага граху разам з паняццем граху ў цэлым як злачынства супраць Бога, роўна як і ідэю сатысфакцыі, прынесенай за нас Хрыстом”.

Вось, ён ужо высек гэтую тэалогію пасхальнай таямніцы пад корань, але яна зноў вяртаецца. Што яны прапануюць, дык гэта цалкам новы спосаб мыслення пра грэх, пра тое, што ён робіць Богу, што ён робіць чалавеку, а таксама цалкам новы спосаб мыслення пра наступствы граху, да якіх належыць нашае збаўленне.

Традыцыйнае і новае разуменне граху

У класічнай тэалогіі грэх з’яўляецца злачынствам супраць Бога, і ён вымяраецца мерай здзейсненай несправядлівасці, гэта значыць асобай, супраць якой ён здзейснены. Калі, напрыклад, я зраблю грэх супраць свайго брата або супраць кс. Ратліджа, свайго настаяцеля, супраць кс. Фулертана, супраць прэзідэнта, супраць караля, супраць усемагутнага Бога — вось настолькі будзе цяжэйшым учынак з увагі на годнасць абражанай асобы.

Вось жа, грэх з’яўляецца злачынствам, якое мае ў нейкім сэнсе бясконцы маштаб, таму што гэта злачынства супраць самога Бога, бясконцага Бога. Чалавек створаны для Бога, і, адмаўляючыся аддаваць належную пашану Богу, грэшнік стварае несправядлівасць — доўг, які павінен быць заплачаны. Ён ставіць сваю волю супраць Бога, таму ў нейкім сэнсе ён, можна сказаць, становіцца ворагам Бога. Не таму, што Бог ненавідзіць яго. Бог і далей любіць яго, жадае ягонага збаўлення, Бог усё яшчэ дае яму ласкі дзеля збаўлення, але з-за таго, што ён паставіў сваю волю супраць Бога, выбраўшы іншую канчатковую мэту, у гэтым сэнсе ён стаў ворагам.

Але гэта мова Пісання, гэта мова Традыцыі. Яе трэба правільна разумець, таму што не станем жа мы лічыць, што Бог ненавідзіць мяне і ўдарыць мяне маланкай. Сапраўды, гэта было б няправільна, калі б мы зрабілі такую выснову. І ўсё ж гэта акт супраць Бога, і ён мае наступствы. Ён патрабуе выпраўлення. Ён стварае доўг перад справядлівасцю. У пэўным сэнсе Пісанне нават выкарыстоўвае такія выразы, як Божая лютасць, Божы гнеў. Усе гэтыя рэчы трэба правільна разумець, і Традыцыя іх правільна разумела.

Дык што ж мы маем на ўвазе пад Божым гневам? Традыцыйная тэалогія не спрабуе прасоўваць погляд, што Бог — гэта паліцэйскі, і Ён збіраецца скінуць на мяне піяніна. Гэта такія асабістыя праблемы таго, як чалавек бачыць Бога. Але што мы маем на ўвазе пад гневам? Гэта метафара. Бог не мае жарсцяў. Бог не ўпадае ў лютасць. У Бога няма цела. Другая Асоба Тройцы мае цела — гэта іншае. Яна прыняла гэтае цела. Але Бог не мае эмоцый і такой рэчы, як гнеў. У Яго ёсць любоў, Ён радуецца, але Ён не мае гневу ў тым вузкім сэнсе, як маюць людзі, што адбываецца нейкая змена, пертурбацыя, калі Ён бачыць зло і ўзрушваецца, разгараецца гневам і г. д.

Што ж мы маем на ўвазе пад гневам? Тое, што існуе падабенства эфекту. Бог будзе дзейнічаць, каб аднавіць справядлівы парадак, што азначае, што Ён пакарае грэх. Таму што Ён добры, і Ён жадае аднавіць справядлівы парадак, які з’яўляецца дабром. Таму Ён прадпрыме дзеянні, каб зло было выпраўлена, збалансавана, пакарана. Падобна як хтосьці, хто справядліва разгневаўся, накладзе справядлівае пакаранне на вінаваты бок, так усемагутны Бог, пра Якога метафарычна кажуць, што Ён разгневаўся, накладзе пакаранне, адпаведнае злу, каб аднавіць справядлівы парадак.

Як казаў Чэстэртан? “Дзеці нявінныя і любяць справядлівасць. Дарослыя сапсаваныя і аддаюць перавагу міласэрнасці”. Таму, калі мы глядзім на гэта са свайго боку, то кажам: я зрабіў шмат жахлівых рэчаў у сваім жыцці, і гэта мне не вельмі прыемна, але ладна. А ўявіце сабе, што вы сталі ахвярай нейкай вялікай несправядлівасці, якая не будзе мець адплаты, кампенсацыі ў гэтым жыцці. Напрыклад, хтосьці наўмысна і жорстка забіў вашага члена сям’і і застаўся беспакараным. І вы нічога не можаце з гэтым зрабіць. Вы не ведаеце, хто гэта ўчыніў, але ведаеце, што гэтая асоба на волі. Наколькі ж тады душа жадае справядлівасці! Таму што гэта дабро.

Таму трэба паглядзець на гэта з іншага боку, каб зразумець, чаму гэта мае сэнс. Бог не цешыцца тым, што карае і прычыняе боль, але Ён цешыцца ад справядлівага парадку, ад аднаўлення справядлівасці, ад аднаўлення дабра. Вось што цешыць Бога. Таму Святое Пісанне карыстаецца такімі выразамі, але мы павінны разумець іх правільна. І, вядома, тэолагі, св. Тамаш і ўсе астатнія ўжо зрабілі гэтыя ўдакладненні.

І тут прыходзіць новая тэалогія і кажа: гэта надта негатыўна, надта паныла, надта цёмна. Ну, што вы, гэта ж 1960-я! Час надзеі, час прагрэсу і пазітыўнасці! Мы адправілі чалавека на Месяц! І гэтак далей. Нам больш не трэба рабіць усе гэтыя сярэднявечныя штукі, усе гэтыя “Пане, я не варты”. Ці не маглі б мы ўжо скончыць з гэтым? У нас цяпер рэвалюцыя. Рэвалюцыя ў псіхатэрапіі. Мы ўсякага пабачылі, і цяпер нам хочацца проста быць свабоднымі і пазітыўнымі. Мы не хочам думаць пра гэтыя негатыўныя, дэпрэсіўныя рэчы. Давайце пераасэнсуем усе гэтыя рэчы пра грэх.

Вось цытата з Адальберта Мамана — члена Камісіі, якая стварыла новую Імшу. Тут ёсць нібы нейкая заканамернасць, не? Што ён кажа:

“Ідэя граху з’яўляецца двухсэнсоўнай. Ён здаецца шкодай, нанесенай Богу, у выпадку чаго кампенсацыя была б у найвышэйшай ступені належнай. Грэх, аднак, абсалютна не наносіць шкоды Божай натуры, якая з’яўляецца недасяжнай; адзінае, чаму ён шкодзіць, гэта натура чалавека”.

Спрытнасць рук! Махлярства! Што тут праўда, а што не? Праўда заключаецца ў тым, што Бог не церпіць істотнай шкоды з-за граху. Гэта праўда. Найсвяцейшая Тройца дасканала шчаслівая цягам усёй вечнасці: Айцец любіць Сына, Сын любіць Айца і г. д. Гэта кола любові, радасці і шчасця.

Ці мой грэх на зямлі перашкаджае Богу быць істотна шчаслівым? Не. Ці вынікае з гэтага, што мой грэх не пазбаўляе Бога чагосьці, што Яму належыць? Не, зноў не. Чаму? Таму што Бог стварыў мяне для сябе. Усім, што ў мяне ёсць, усім, чым я ёсць, я абавязаны Яму. Я — Ягоны. І калі я адварочваю сваю волю ад Бога, Які любіць мяне і Які стварыў мяне, для Якога я створаны, у напрамку нейкага ўбогага і нізкага стварэння, каб у ім знайсці задавальненне сваім неўпарадкаваным схільнасцям, якія адварочваюць мяне ад Бога, ад Ягонага парадку і закону, тады я сапраўды пазбаўляю Яго пашаны, якая Яму належыць па праву.

І тады я павінен заплаціць Богу доўг з таго, што Яму належыць. Што Яму належыць? Усё маё: пакланенне, паслухмянасць, пашана. Калі я дабравольна адмаўляю Богу ў гэтых рэчах, я адмаўляю Яму ў чымсьці, што справядліва Яму належыць. Я ствараю несправядлівасць, і не мае значэння, што Бог застаецца ў найвыйшэйшай ступені шчаслівым. Я ўсё адно ствараю несправядлівасць, таму што ўсё адно пазбаўляю Яго чагосьці, што аб’ектыўна Яму належыць. Я ўсё адно парушаю Ягонае права на пашану. Я ўсё адно парушаю Ягонае права на любоў. Таму ўсё адно можна абразіць Божы гонар, нават калі няможна закрануць унутраны стан шчасця Тройцы.

Гэта падобна на малое дзіця, якое б’е свайго бацьку — моцнага, здаровага. Удар не прычыняе яму шкоды, але дзіця ўсё адно пакараюць і пашлюць у свой пакой.

У новай тэалогіі грэх наносіць шкоду толькі чалавеку. Ён змяншае ягоную годнасць і г. д. Ён наносіць раны ў людской супольнасці. Ён наносіць раны братэрству ўсіх людзей і г. д. У традыцыйнай тэалогіі грэх стварае доўг перад справядлівасцю. Я адмовіў Богу ў тым, што Бог павінен мець, і за гэта неабходна заплаціць. Калі будзе заплачана роўная сума, мы называем гэта сатысфакцыяй. Satis — дастаткова. У новай тэалогіі грэх не наносіць шкоды Богу, таму ён не стварае несправядлівасці, а таму няма патрэбы ў сатысфакцыі.

У рэшце рэшт, калі я трываю ў граху, калі я адмаўляюся ад Божай ласкі, якая прапануецца ўсім і кожны мае дастаткова ласкі для збаўлення… Гэта каталіцкае вучэнне. Мы не кальвіністы, якія вераць у двухбаковае прадвызначэнне: некаторыя створаны для неба, а некаторыя створаны для пекла. Мы не верым у гэта. Значыць, Бог дае дастаткова ласкі, каб кожны быў збаўлены, калі будзе супрацоўнічаць з ёй. Аднак, калі я трываю ў граху і адмаўляюся ад Божай ласкі, тады пакараннем будзе пекла. Найвышэйшае пакаранне, калі Бог спрабаваў грукаць у дзверы майго сэрца, але Яму адмовілі. Тады ён адновіць справядлівы парадак гэтым пакараннем. У новай тэалогіі пекла не з’яўляецца пакараннем. Гэта проста самавыключэнне з Божай любові. Так яны яго прадстаўляюць.

Праявы новай тэалогіі ў літургічнай рэформе

Вельмі цікава. Я хацеў бы зрабіць крок назад, ойча. Прычына, чаму мы трацім так шмат часу, кажучы пра грэх, пра новую тэалогію граху і пра класічнае тлумачэнне граху, гэта таму, што нас цікавіць Імша як ахвяра ўміласціўлення. Нам трэба разабрацца, як новая тэалогія бачыць адкупленне, грэх, справядлівасць, каб зразумець, як гэта будзе рэалізавана ў новай Імшы.

Гэта новая канцэпцыя адкуплення. І гэтая новая канцэпцыя адкуплення будзе рэалізавана ў літургічнай рэформе. Таму што мы ўжо сказалі, што яны выкінулі ўсе рэчы, якія ясна ўказвалі на ўміласціўленне, мінімізавалі іх, зрабілі двухсэнсоўнымі. Цяпер мы бачым, што больш фундаментальнай прычынай для гэтага з’яўляецца не проста патуранне экуменізму. Яна больш базавая. Яны не прымаюць разуменне ўміласціўлення, акрэсленае Трыдэнцкім саборам. Яны лічаць, што мы павінны выйсці з тупіка гэтых пост-трыдэнцкіх тэорый. Гэта вельмі сур’ёзна!

Дык што ж яны зрабілі? Глядзіце. Калі Імша робіць прысутнымі збаўчыя падзеі, а збаўчыя падзеі — гэта не ахвяра, тады Імша больш не абавязана быць ахвярай уміласціўлення. Адпаведна, усе рэчы, якія кажуць пра ахвяру, адназначна прыбіраюцца і замяняюцца ахвярай падзякі і хвалы, з чым пратэстанты, у сваю чаргу, вельмі шчасліва згаджаюцца. Пратэстанты вельмі задаволены ахвярай падзякі і хвалы, якая з’яўляецца ахвярай метафарычна, але яны не задаволены ахвярай, якая сапраўды кампенсуе грахі тут і цяпер, прымяняючы для гэтага заслугі Хрыста. Для іх гэта ўжо занадта.

Як гэта фактычна адбіваецца на новай Імшы? Усе рэчы, якія кажуць пра шкадаванне за грэх, пра згрызоты сумлення, пра нягоднасць, змяншаюцца. “Confiteor” святара, пасрэдніцтва ўсіх святых у небе, якое нам патрэбна, таму што мы вельмі нягодныя, проста выдалены. “Маліцеся за мяне, браты, да Пана, Бога нашага”. Усё гэта пра Дзеву Марыю, святых апосталаў Пятра і Паўла і г. д. — усё гэта выдалена. Нам не патрэбны пасрэднікі. Мы не настолькі нягодныя. Трэба пакласці канец гэтай сярэднявечнай прэтэнцыёзнасці.

“Адымі ад нас, просім Цябе, Пане, беззаконні нашыя, каб да святога святых з чыстым сэрцам мы ўвайсці заслужылі. Праз Хрыста, Пана нашага. Амэн”. Выдалена.

“Молім Цябе, Пане, праз заслугі святых Тваіх, рэліквіі якіх тут спачываюць, і ўсіх святых будзь ласкавы дараваць мне ўсе грахі мае”, — кажа святар. Выдалена.

І так з усімі малітвамі аб ачышчэнні ад плямаў граху. У новай Імшы і думкі няма пра нягоднасць людскіх служыцеляў. Гэта наступства таго факта, што грэх не разглядаецца як перашкода для таго, каб ахвяра была прынята.

Усе згадкі пра Божую справядлівасць або часткі малітваў, якія згадваюць Божую справядлівасць, былі ў значнай ступені скарочаны. Некаторыя малітвы ў Вялікім посце ўсё яшчэ згадваюць Божую справядлівасць. Яна не знікла цалкам, але была вельмі скарочана.

Найбольш ясная розніца — гэта Імша за памерлых. Божа мой, вы былі калі-небудзь на пахавальнай Імшы ў новым абрадзе? Гэта ў большай ці меншай ступені святкаванне жыцця. Белае ўбранне, ніякага націску на малітву за душу памерлага, каб яна была вызвалена з чыстца, як быццам бы грэх не цягне за сабой таго наступства, што за яго трэба расплаціцца ў гэтым жыцці ці наступным. Вядома, Хрыстус забраў ад нас пазачасовае пакаранне, вечнае пакаранне, але мы ўсё яшчэ павінны заплаціць свой доўг часовага пакарання, што тэалогія заўсёды пацвярджала ў вучэнні аб чыстцы, якое з’яўляецца догматам. Многія людзі забыліся пра яго, таму што пра яго не кажуць. Гэтае разуменне граху прыбіраецца нават з літургічнага жыцця Касцёла. У традыцыйнай Імшы ёсць “Dies irae”, тракт, малітва аферторыя. Я прачытаю вам іх, таму што ўсё гэта знікла. Вось тракт:

“Вызвалі, Пане, душы ўсіх памерлых вернікаў ад путаў грахоў, а з дапамогай Тваёй ласкі няхай яны пазбегнуць страшнага прысуду і няхай цешацца радасцю вечнага святла”.

Вы ведаеце секвенцыю “Dies irae”. Гэта шэдэўр! Пазбавіцца ад яе цалкам? Нават атэіст пакінуў бы яе, таму што яна такая прыгожая і манументальная. Гэта вандалізм! Або аферторый:

“Пане Езу Хрыстэ, Валадару славы, вызвалі душы ўсіх памерлых вернікаў ад пякельных пакутаў і глыбокага прадоння. Вызвалі іх з ільвінай пашчы, няхай не праглыне іх апраметная, каб не ўпалі яны ў цемру. Але няхай сцяганосец святы Міхал увядзе іх у святое святло, якое Ты калісьці абяцаў Абрагаму і ягоным нашчадкам. Пане, мы прыносім Табе ахвяры хвалы і малітвы; прымі іх за душы тых, каго мы згадваем у гэты дзень; дай ім, Пане, перайсці ад смерці да жыцця, якое Ты калісьці абяцаў Абрагаму і ягоным нашчадкам”.

Нават Імша пра Найдаражэйшую Кроў, якая была ў традыцыйным Імшале 1962 года ў якасці свята і вельмі ясна казала пра ўміласцівіцельную прыроду Крыжа, была спачатку выдалена з Імшала, а затым вернута ў якасці ватыўнай Імшы, але ўжо мела ў сабе істотныя змены, якія вынікаюць з тэалогіі пасхальнай таямніцы.

Агульнай мэтай Камісіі было стварэнне літургічнага абраду, які не выказвае ясна каталіцкага вучэння, якое датычыцца граху, якое датычыцца адкуплення, якое датычыцца ўміласцівіцельнай прыроды Імшы. І гэта вялікая праблема з тэалогіяй пасхальнай таямніцы — тое, што яна робіць у літургічным сэнсе.

Надта складана казаць пра гэта цяпер, і гэта, напэўна, ужо і так больш дэтальны разгляд, чым трэба. Але я хацеў крыху растлумачыць гэта, таму што людзі бяруць гэтую кнігу “The Problem of the Liturgical Reform”, і большасць з іх кажа: напісана вельмі разумна, але — што? Спадзяюся, мне ўдалося зрабіць пэўны педагагічны аналіз. Вось што я меў на мэце.

Ого. Вельмі цікава. Я чуў гэтыя рэчы раней: пра выдаленне малітваў… Але я не асацыяваў іх з новай тэалогіяй. Цяпер, калі вы тлумачыце, гэта набывае сэнс. Калі ў нас новая тэалогія, то трэба змяняць Імшу, таму што Імша з’яўляецца ўцелаўленнем тэалогіі. Lex orandi, lex credendi. Адно вынікае з другога.

Мяне шакавала, што хлопцы, якія напісалі новую Імшу, кажуць падобныя рэчы настолькі адкрыта.

“Гэта няправільна, што менавіта ў такіх тэрмінах адкупленне прадстаўляюць многім з нашых сучаснікаў”.

Добра, тады растлумачце ім, навучыце іх, што Бог любіць іх. Навучыце іх, што Божы гнеў не азначае, што Бог цябе ненавідзіць. Гэта метафара, якая выражае пэўную рэальнасць таго, што робіць наш грэх. Гэта не азначае, што Бог ненавідзіць цябе, гэта не азначае, што Бог — паліцэйскі. Усе гэтыя рэчы павінны быць збалансаваны, гэта праўда, але іх нельга збалансаваць, калі проста выкінуць старую тэалогію, якой навучае Касцёл, і з нуля стварыць новую. Гэты праект ужо быў асуджаны. Чаму мы гэтым займаемся?

Так, гэтае пытанне засталося і ў мяне. Чаму? Я задаваў яго некалькі разоў, але мы ведаем чаму. Мы бачылі гэтую ганарлівасць, мы бачылі крокі, якія прадпрымаліся яшчэ з XIІІ ст. і далей.

Самым простым адказам будзе гуманізм. Грэх не наносіць шкоды Богу. Значыць, у адносінах да чаго трэба разумець грэх? Да чалавека. Стварэнне не прыносіць карысці Богу. Чаму? Таму што Бог дасканала шчаслівы. Значыць, каму стварэнне прыносіць карысць? Чалавеку. Усё круціцца вакол чалавека. Людская годнасць. Евангелле — гэта аб’яўленне людской годнасці. Чаму Бог любіць нас? Таму што мы маем вялікую людскую годнасць. Езус Хрыстус — гэта адкрыццё чалавеку яго самога. Людская годнасць. Падвід натуралізму.

Кс. Кальдэрон у сваёй кнізе “Prometheus“, якая была толькі што перакладзена на англійскую мову, тлумачыць гэта вельмі і вельмі добра. Гуманізм ІІ Ватыканскага сабору. І гэта яго фундаментальны погляд на Сабор. Паварот да чалавека. Я думаю, гэта самы грунтоўны адказ.

Ну, і літаральны таксама, калі казаць пра алтар. Калі пераходзіць да зусім відавочных рэчаў.

Чаму так адбываецца? Страта адчування звышнатуральнага. Страта павагі з боку чалавека. Гэта пыха, гэта своеасаблівае інтэлектуальнае імкненне адпавядаць сваім калегам, калі калегі па навуцы з’ехалі з рэек. У рэшце рэшт, усе любяць падабацца іншым. Але трэба мець перакананне, што калі Бог аб’яўляе штосьці, то не толькі вам на дабро будзе моцна трымацца гэтага, але таксама на дабро той асобе, якой вы хочаце дапамагчы.

Калі мы падмяняем сапраўдную прыроду адносін чалавека і Бога, так што чалавек, якому сапраўды патрэбна Божая міласэрнасць, таму што ён сапраўды зграшыў і сапраўды мае перад Богам доўг, пачынае казаць: дзякуй, што палічыў нас годнымі стаяць перад Табою і служыць Табе; прымі гэтыя хлеб і віно, якія мы прынеслі, і ўвогуле мы крутыя. Мы падмяняем адносіны паміж чалавекам і Богам. І гэта насамрэч не надае гонару міласэрнасці Бога, не надае гонару ахвяры Хрыста на Крыжы. Яны думаюць, што надае, але яно не надае.

Дакладна. Ойча, дзякуй вялікі. Гэта было цікава. Глыбока, але зразумела. Вы добра растлумачылі, і вельмі многае стала зразумела, таму я вельмі ўдзячны за гэта. Нататкі, якія вы перадалі мне і па якіх мы рыхтавалі гэты выпуск, як і астатнія, мы выкладзем на нашай старонцы. Таму рэкамендую нашым слухачам пайсці і паглядзець іх, таму што там нашмат больш усяго, што мы нават не разгледзелі. Таксама мы дадзім спасылку на кнігу, якую вы пару разоў згадалі падчас гэтага выпуску, калі людзі захочуць яшчэ глыбей разабрацца ў пытанні.

Так, гэта варта зрабіць. Гэта для тых, хто схільны такое чытаць, таму чытайце, але чытайце павольна і цярпліва. Адкладзіце кнігу, пагуляйце, пакатайцеся на веласіпедзе, калі мозг пачне балець. (Смяецца.) Дзякуй, Эндру.

Дзякуй, ойча. Яшчэ сустрэнемся.

Добра. З Богам.


Дзякуй, што паслухалі і паглядзелі выпуск 24 праграмы “Крызіс у Касцёле” на SSPX Podcast. У выпуску 25 мы зноў сустрэнемся з кс. Полам Робінсанам, каб абмеркаваць практычныя пытанні вакол Імшы Novus Ordo. Мы зададзім пытанне, ці сапраўдная новая Імша. А калі сапраўдная, то ці добрая? Ці абавязаны мы ўдзельнічаць у ёй? І, з іншага боку, ці абавязаны мы не ўдзельнічаць у ёй? Гэтыя справы мы разгледзім у наступны раз. Калі ў вас ёсць пытанне на тэму крызісу, калі ласка, задайце яго на старонцы sspxpodcast.com/crisis. Калі ласка, падзяліцеся гэтым выпускам з тымі, каму ён можа спадабацца. А калі яны не ведаюць, што такое падкаст, калі ласка, пакажыце ім, каб яны маглі атрымаць карысць ад усіх нашых выпускаў. Нарэшце, калі ў вас ёсць магчымасць дасылаць нам штомесячныя ахвяраванні ў $5, 10 або 20 праз старонку sspxpodcast.com, гэта вельмі дапамагло б нам завяршыць гэты цыкл “Крызіс у Касцёле”. Да наступнага тыдня. Дзякуй, што паслухалі!