Выпуск 16. “Новая тэалогія: пошукі таямніцы Хрыста”

Гэтае відэа можна праглядзець з беларускімі субцітрамі.

Вы слухаеце падкаст FSSPX, і мы вітаем вас у выпуску 16 праграмы “Крызіс у Касцёле”. Мы рады зноў вітаць кс. Дамініка Бурмо, пробашча касцёла св. Вінцэнта ў Канзас-Сіці і аўтара кнігі “100 гадоў мадэрнізму“, каб абмеркаваць з ім новую тэалогію, якая ахапіла Касцёл у сярэдзіне ХХ ст. Мы паглядзім на прыхільніка гэтай тэалогіі Анры дэ Любака і на несувымерны ўплыў, які ён аказаў, каб схіліць іерархію прыняць новае радыкальнае вучэнне напярэдадні ІІ Ватыканскага сабору. Калі вы слухаеце гэты падкаст, то дадзены выпуск лепш глядзець на YouTube, таму што суправаджальны тэкст вельмі дапаможа яго зразумець. Калі вы хочаце даведацца больш пра гэтую праграму, якую мы прысвячаем крызісу ў Касцёле, вярнуцца і перагледзець нашы папярэднія 15 выпускаў або падтрымаць гэты праект, калі ласка, наведайце старонку sspxpodcast.com/crisis. А цяпер пяройдзем да нашай размовы з кс. Дамінікам Бурмо.


  1. Новая тэалогія і кола дэ Любака
  2. Ворагі новай тэалогіі
  3. “Вяртанне да крыніц”
  4. Высмейванне апалагетыкі і касцёльнай улады
  5. Рэлігія ніколі не будзе завершана
  6. Касцёл як таямніца і сакрамэнт
  7. Погляд дэ Любака на збаўленне
  8. Асуджэнне новай тэалогіі Піем ХІІ
  9. Рэакцыя на асуджэнне і далейшая рэабілітацыя

Новая тэалогія і кола дэ Любака

Эндру Лэтэм: Ойча, вітаю вас зноў у праграме “Крызіс у Касцёле”. Прыемна зноў бачыць вас. Мінулы раз мы размаўлялі пра экзістэнцыялізм. Мы разгледзелі ўступную інфармацыю пра філасофію экзістэнцыялізму. Сёння ж мы пяройдзем ад вывучэння філасофіі да тэалагічнага аспекту і даведаемся пра новую тэалогію, якая ўкаранілася ў Каталіцкім Касцёле і засноўвалася на экзістэнцыялізме. Правільна?

Кс. Дамінік Бурмо: Так, дакладна. Два нашыя эпізоды “Крызісу ў Касцёле” датычацца неамадэрнізму, які меў месца ад канца Першай сусветнай вайны да ІІ Ватыканскага сабору. Гэта вельмі шырокі спектр, шырокі прамежак часу, але паміж гэтымі людзьмі існуе штосьці агульнае — экзістэнцыялізм. Калі дазволіце, я апушчу такую асобу, як Бландэль. Ён дзейнічаў у часы мадэрнізму, асуджанага св. Піем Х. Я хацеў бы пагаварыць пра асобу Анры дэ Любака. Гэта па-французску. Можаце падказаць мне англійскую версію імені?

Эм, ну, мне здаецца, вы сказалі вельмі добра, ойча! Анры дэ Любак? Вам лепш ведаць — гэта французскае імя!

Так ці інакш, гэта тыповы лідар таго, што называлася “La Nouvelle Théologie” — новай тэалогіяй. Таму Анры дэ Любак і яго вялікае кола будуць ключом для таго, каб растлумачыць тэалогію неамадэрнізму. Ён меў сувязі з Бландэлем: яны былі блізкімі сябрамі і сапраўды мелі некаторыя аднолькавыя ідэі, асабліва наконт праўды. Бландэль акрэсліваў праўду як тое, калі інтэлект, розум адпавядае жыццю. Не столькі рэальным рэчам, якія існуюць, колькі жыццю. Такім чынам, у іх праўда змянялася разам з жыццём.

Вядома, яны спрабавалі пагадзіць сваю дзіўную філасофію з верай. Але існаваў яшчэ пэўны комплекс непаўнацэннасці духавенства, святара перад сучасным, скептычным, суб’ектывістычным чалавекам ХХ ст., асабліва ў міжваенны перыяд, поўны адчування абсурду, хаосу і г. д. Таму нашай мэтай сёння будзе зразумець ідэі неамадэрнізму. Асаблівым чынам мы паглядзім на пазіцыі дэ Любака і ягонай групы. А сродкамі для гэтага будуць сама яго асоба і ягоныя творы.

Ён сапраўды быў вельмі плённым аўтарам. Я думаю, ён быў галоўным архітэктарам новай тэалогіі, прычым вельмі важным, таму што разам з Ранэрам і Кангарам дэ Любак быў адным з перадавых тэолагаў ІІ Ватыканскага сабору. Як адзін з найвялікшых тэолагаў ХХ ст., ён быў менаваны кардыналам ягоным пратэжэ Вайтылам — Янам Паўлам ІІ. Таму, калі хочаце, мы можам пачаць з пытання сяброў, або школы, дэ Любака.

Яна называлася школай Фурв’ер. Фурв’ер — гэта такі квартал у Ліёне, у паўднёвай Францыі. Дэ Любак быў чалавекам, вельмі зацікаўленым у Святым Пісанні. Ён выкладаў перадусім Пісанне, а таксама гісторыю рэлігій. Таму ён займаўся рознымі рэчамі. Яго ключавым словам было слова “ressourcement” — вяртанне да крыніц. Ягоная каманда, каманда гэтай школы Фурв’ер, у тым ліку будучыя кардыналы Даніэлу, фон Бальтазар… здаецца, ён павінен быў стаць кардыналам, але памёр… ён перакладаў дэ Любака на нямецкую мову… іншыя людзі, такія тэолагі, як Фесар і Буяр, трапяць пад асуджэнне Рыма з-за сваёй сувязі з Гегелем і рознай сучаснай філасофіяй.

Але гэтая школа Фурв’ер, школа дэ Любака, стварыла вялізную сетку самавучаных мысляроў-мадэрністаў, дзе існавала пагарда да тамізму, да ўсяго ясна арганізаванага, да схаластыцызму, таму што гэта было надта халодным, надта інтэлектуальным, надта рацыяналістычным. “Мы павінны жыць верай”, — казалі яны. Таму тут ужо можна бачыць штосьці з экзістэнцыялізму. Зараз мы глядзім на школу, на вялікую карціну, на сетку школы дэ Любака.

Французскія правінцыі дамініканцаў у той час мелі сур’ёзныя праблемы. Пій ХІІ збіраўся сцерці іх з аблічча зямлі, рассеяць усіх гэтых французскіх дамініканскіх баламутаў і бунтароў па партугальскай, па іспанскай правінцыях, якія былі вельмі кансерватыўнымі. Пій ХІІ збіраўся закрыць гэтыя дамініканскія правінцыі.

Езуіты таксама былі не ў вельмі добрых адносінах з Рымам з-за пэўных праяў мадэрнізму. Настаяцелі ордэна, кіраўнікі дэ Любака, нават па яго ўласных словах, аберагалі яго і абаранялі, хоць Рым пільна сачыў за ім і нават асудзіў яго за адну з кніг “Surnaturel” (1946), якая была далёка не добрай. Ён быў плённым аўтарам і разглядаў усе праблемы свайго часу: камунізм, нацызм, атэізм. Ён заўсёды стараўся перацягнуць ерэтыкоў і атэістаў у каталіцкі лагер. Праблема з ім заключалася ў тым, што ён не меў моцнага філасофскага падмурку. Такім быў чалавек, на якога мы глядзім.

Значыць, калі ён пісаў усе гэтыя свае працы і калі быў у сваіх лепшых гадах, Папа Пій ХІІ канкрэтна асудзіў яго разам з іншымі французскімі дамініканцамі і некаторымі езуітамі? Ці на яго глядзелі, як на добрага хлопца?

На яго глядзелі, як на добрага хлопца, пакуль не з’явілася кніга “Surnaturel”. Адразу пасля вайны ён стаў вельмі знакамітым, меў вялікае кола сяброў. Езуіты крыху абаранялі яго, але з 1946 года справы пайшлі зусім кепска. Але яго нават не… Кангара дык саслалі на Сярэдні Усход! З дэ Любакам такога не зрабілі. Яму прыйшлося пераехаць у Парыж, але ён мог вярнуцца і даволі хутка вярнуўся ў Ліён, у Фурв’ер. Таму ў яго быў не вельмі цяжкі лёс. А асуджэнне прыйшло фактычна ў 1950 годзе, праз чатыры гады, у энцыкліцы Humani generis. Мы на яе паглядзім, і вы ўбачыце. Можна сказаць, яго абаранілі ягоныя сябры.

Хто ж ягоныя сябры? Ён паўплываў на Ранэра, персаналіста Мунье (яго мы згадвалі ў выпуску пра экзістэнцыялізм). Тэяр дэ Шардэн быў вельмі важнай асобай сярод езуітаў. (Здаецца, дэ Любак напісаў пра яго пару кніг, у яго абарону.) І таксама дамініканцы Шэню і Кангар, якія былі лідарамі на ІІ Ватыканскім саборы. Асабліва Кангар. Таксама ў яго былі высокапастаўленыя заступнікі ў асобах кардыналаў з Ліёна і будучых Папаў (Вайтылы і Манціні). Ён меў сяброў і сярод пратэстантаў: Карл Барт, рух Тэзэ, Ражэ Шуц і Макс Цюрыян — усё гэта людзі, з якімі дэ Любак сябраваў. І ён раздзяляў мадэрністычныя і ліберальныя ідэі з гэтымі актывістамі ІІ Ватыканскага сабору. Іх ідэя вяртання да крыніц (ressourcement) насамрэч была згуртаваным заклікам да дастасавання да “zeitgeist”, да духу гэтага свету, да аджарнамента. Гэта будзе лейтматывам ІІ Ватыканскага сабору.

Такім чынам, калі дэ Любак арганізаваў сваю школу Фурв’ер, а ягонае кола стала вельмі і вельмі вядомым і знакамітым дзякуючы высокапастаўленым людзям, то ў яго, вядома, былі і ворагі. Ён і сам быў сваім ворагам! Маладым святаром ці нават маладым семінарыстам ён пагрузіўся ў спіс забароненых кніг. Ён, вядома, чытаў Тэяра дэ Шардэна, але таксама Лабертанье і Бландэля. Лабертанье, напрыклад, адкідаў знешнія аўтарытэты — тое, што ён называў экстрынсіцызмам, паслухмянасцю знешняй уладзе. Ніякая знешняя ўлада не можа казаць мне, у што трэба верыць, што трэба прымаць і што думаць. Як вам? Гучыць знаёма?

Так, гучыць вельмі добра. Трэба браць (смяецца).

А я ведаў, што глыбока ўнутры вы мадэрністычны містык!.. Бландэль таксама адкідаў звышнатуральны парадак. Гэта тыповая характарыстыка новай тэалогіі. Ён адкідаў звышнатуральны парадак і таксама рэалістычны падыход да апалагетыкі: мы не можам абараняць рацыянальнымі аргументамі існаванне Бога, веру, матывы верагоднасці. Такім чынам, дэ Любак меў бліскучы розум, але ўсё перавярнулася, таму што ў яго не было сапраўднага філасофскага падмурка.

І ён чытаў все гэтыя кнігі, займаўся ўсёй гэтай навукай і мысленнем, калі быў вельмі малады. Таму ягоны розум аказаўся прасякнуты гэтымі няправільнымі ідэямі Бландэля і Ла… я не магу вымавіць гэтае імя. Гэтыя ідэі, гэтыя кнігі фарміруюць усё тое, чым ён будзе займацца далей.

Так. Памятайце, што ён знаходзіцца пад абаронай, яму аказваюць дапамогу, у яго вельмі шмат сяброў, якія маюць тыя ж ідэі, імкнуцца да той жа мэты, самі таго не жадаючы, хочуць збавіць свет. З Ранэрам і яго “ананімным хрысціянінам” было тое самае. Тэяр дэ Шардэн кажа, што свет рухаецца да кропкі Амега, знаходзіцца ў развіцці, удасканальваецца… нонсэнс пра касмічнага Хрыста… Усе гэтыя ідэі ёсць: дэ Любак “падбірае мяч” і бяжыць з ім.

Ворагі новай тэалогіі

Значыць, яго абаранялі, але ў той жа час, несумненна, былі кардыналы, святары, іншыя тэолагі, якія, напэўна, ставілі яму гэта на від?

Так, дакладна. Гарыгу-Лагранж выказваўся пра яго ў 1946 годзе, калі вышла кніга “Surnaturel”, якая выклікала вельмі крытычныя водгукі. Гарыгу-Лагранж выступіў супраць яе. Таксама і а. Буе, які быў рэктарам Папскага Грыгарыянскага ўніверсітэта — езуіцкага ўніверсітэта ў Рыме. Яны вельмі адкрыта абвінавачвалі яго ў фальсіфікацыі паняцця праўды. Разумееце, можна гуляцца з пэўнымі ідэямі і пэўнымі рэчамі, але калі вы змяняеце паняцце праўды, то атрымліваецца вялікая праблема. Кардынал Сіры таксама выказваецца пра ягоную вялізную працу і называе яе “ўхілістай”, таму што, зноў жа, яна не падтрымліваецца ніякімі філасофскімі прынцыпамі.

Таксама Пій ХІІ скардзіўся кардыналу Ліёна, што не давярае гэтаму чалавеку. Ён мае на ўвазе дваістасць дэ Любака. Цікавая цытата:

“Праблема з ім у тым, што ніколі не магчыма ведаць, ці адпавядае сказанае ці напісанае ім таму, што ён думае”.

Таму вось вам прыклад тыповага мадэрніста, які з’яўляецца не проста ерэтыком, а яшчэ і здраднікам, які хавае свае сляды. Тэяр дэ Шардэн прынамсі быў шчырым: было зразумела, што гэты чалавек зусім з іншай планеты. Не ведаю, з якой дакладна, але ён без сумневаў і адкрыта казаў тое, што казаў. З дэ Любакам было крыху па-іншаму.

Так. Чалавека амаль што можна паважаць за тое, што ён шчыры, нават калі ён з’ехаў з рэек і памыляецца. Застаецца прынамсі нейкая павага за тое, што ён шчыры і кажа тое, што думае, у што верыць. Але тут, калі сам Пій ХІІ кажа, што невядома, ці тое, што ён кажа, гэта тое, у што ён верыць… Тут нельга верыць нічому!

Так, нельга верыць нічому. Трэба вычытваць паміж радкамі тое, што ён кажа. Таму, углядаючыся ў гэтую новую тэалогію, якая насамрэч з’яўляецца неамадэрнізмам, мы бачым, што базавыя прынцыпы тут не зусім правільныя.

“Вяртанне да крыніц”

Зноў жа, калі казаць пра новую тэалогію, то дэ Любак, па сутнасці, з’яўляецца экзэгетам. Ён спрабуе даследаваць Святое Пісанне, ён шмат піша на гэтую тэму. Да чаго прыводзіць ressourcement, гэтае вяртанне да крыніц? Ён спрабуе зноў адкрыць містычны, або алегарычны, сэнс Пісання, адысці ад літаральнага сэнсу і паспрабаваць зразумець, што знаходзіцца за ім. Як бы налажыць на яго яшчэ адзін слой.

Ён заснаваў выданне “Хрысціянскія крыніцы” і кіраваў гэтай вельмі доўгай серыяй кніг з патрыстычнымі творамі, з крыніцамі хрысціянства. Але асабліва ён цікавіўся Арыгенам. Ён выдаў 37 тамоў пра Арыгена, які быў нібы залатым дзіцём “Хрысціянскіх крыніц”. Св. Гераніму, айцу экзэгетыкі, прысвечана толькі чатыры тамы. Таму агульны трэнд тут добра бачны. Памятайце, што Арыген меў некаторыя вельмі дзіўныя ідэі, такія як збаўленне ўсіх людзей і ўсіх дэманаў у канцы часоў. Крыху незвычайна, як па мне.

Так. Калі вы сказалі, ойча, што ён вяртаўся да крыніц, даследаваў і вывучаў іх… калі вы толькі сказалі пра гэта, я падумаў, што гэта гучыць добра. У сэнсе, мы вяртаемся да арыгінальных крыніц, чытаем іх, вывучаем. Але насамрэч яны выцягваюць інфармацыю або прадстаўляюць інфармацыю, або робяць высновы, якіх там няма.

Мы кажам пра айцоў Касцёла. Некаторыя з іх былі каталікамі і святымі, а некаторыя не былі. Арыген не быў святым, таму што ён шмат у чым памыляўся. Ён проста апісваў і каментаваў Святое Пісанне. Гэта быў пачатак тэалогіі, і настаўніцкіх акрэсленняў яшчэ не было. Таму што робіць дэ Любак? Ён прапануе звесці ўсё да чагосьці вельмі простага: мы хочам вярнуцца да Евангелля, што азначае забыцца пра філасофію, забыцца пра тэалогію, забыцца пра тое, чаму вучыць Касцёл і што ён акрэслівае, пра асуджэнне ерасей. Не, мы проста пойдзем да айцоў Касцёла — гэта прыгожа і прыемна, праўда? Разумееце, у чым тут сэнс?

Ага, так.

Напрыклад, возьмем такое тамістычнае адрозненне паміж субстанцыяй і акцыдэнцыямі, на падставе якога мы будзем казаць далей пра транссубстанцыяцыю. Пра гэта скажа Трыдэнцкі сабор насуперак пратэстантам. Дэ Любак са сваім ressourcement скажа, што нам нічога такога не патрэбна. Гэта надта рацыяналістычна. Гэта нейкая надта разумная рэч, якая не мае нічога супольнага з вяртаннем да Евангелля. Таму тут дзіця выліваюць разам з вадой. Вось у чым праблема з вяртаннем да крыніц.

Напрыклад, яшчэ дэ Любак кажа:

“Гэта вельмі сур’ёзная дэфармацыя старацца навязаць філасофскія тэзісы [тамістычныя тэзісы, канешне] сілай улады, як быццам бы нейкі новы Сімвал веры”.

Значыць, мы павінны адкінуць філасофскія аргументы, філасофскія адрозненні, філасофскія прынцыпы, якія насамрэч з’яўляюцца рэалістычнымі прынцыпамі, і стаць свабоднымі ў духу Евангелля.

Высмейванне апалагетыкі і касцёльнай улады

Апалагетыка, як з гэтага вынікае, ідзе тым жа шляхам. Ён высмейвае класічную апалагетыку, таму што апалагетыка навукова акрэслівае або ўстанаўлівае факт Божага аб’яўлення: мы можам сказаць, што Бог прамовіў у гэты канкрэтны момант, у гэты канкрэтны час людскога жыцця. Традыцыйная апалагетыка таксама рацыянальна даказвае існаванне Бога, матывы верагоднасці. Дэ Любак кажа, што гэта нам не патрэбна.

Ён таксама выступае супраць веры. Ён кажа:

“Яна разумее догму як аб’яўлены масіў без аднясення да чалавека, як аб’ект, які рэгулюецца адвольнай Божай пастановай”.

Гэта значыць, ён насміхаецца з апалагета або проста хрысціяніна-каталіка, бо той разумее догму як штосьці, што проста ёсць і што прыйшло наўпрост ад Бога. Дэ Любак не прымае гэтага: ён лічыць, што мы павінны ісці да Бога. Аб’яўленне для яго гэта Хрыстус, Які дазваляе быць іншым.

Таксама ён высмейвае экстрынсіцызм і кажа, што ніякая вышэйшая ўлада не можа казаць яму, што рабіць, што прымаць, у што верыць. Нічога такога мне не патрэбна, кажа дэ Любак. Касцёл не павінен хавацца ў афіцыйным, юрыдычным пінжаку. Вось яшчэ адна цікавая цытата з дэ Любака:

“Нішто не адпавядае праўдзе менш, чым вучэнне экстрынсіцыстаў, якое толькі падтрымлівае ў Касцёле адзінства прымусу праз бачную перадачу і бачную ўладу”.

Значыць, мы не хочам прымаць тое, што насаджана нам. І далей:

“Яны ператвараюць паслухмянасць веры ў веру чыстай паслухмянасці”.

Прыгожае сцвярджэнне, і дэ Любак тут мае рацыю. Яны ператвараюць паслухмянасць веры ў веру чыстай паслухмянасці. Але атрута тут у тым, што мы адкідаем настаўніцкую ўладу, фактычна адкідаем Касцёл. Не ведаю, я бачу тут праблему!

Атрымліваецца, што ягоная незадаволенасць тут, калі на хвіліну прыняць ягоную пазіцыю, заключаецца ў тым, што людзі проста слепа падпарадкоўваюцца адвольным правілам Касцёла, якія Касцёл устанавіў. Мне здаецца, што ён глядзіць на Касцёл так, як мы з вамі глядзелі б на якога-небудзь янсеніста: празмерна скрупулёзнага, празмерна асцярожнага. А ён так бачыць увесь Каталіцкі Касцёл і кажа, што нам трэба вярнуцца да самага пачатку, перачытаць Святое Пісанне, лепш яго зразумець, таму што Касцёл стаў надта аўтарытарным.

Аўтарытарным у тым жа сэнсе, як талмуд: што ёсць літара, а ёсць дух. Напэўна, такім было яго бачанне. Што трэба выбрацца з гэтага фарысейскага, строгага пінжака, стаць крыху больш свабодным і прымаць сваю веру разам з жывым Хрыстом. Тут ёсць аспект рэлятывізму, пра які я хачу пагаварыць у наступным пункце пра Божае аб’яўленне, пра аб’яўленне Хрыста, пра аб’яўленне ў кантэксце Традыцыі. Для дэ Любака гэта таксама ключавы момант.

Рэлігія ніколі не будзе завершана

Такім чынам, што такое Божае аб’яўленне? Для дэ Любака аб’яўленне з’яўляецца не столькі пасланнем, якое мы павінны перадаваць у нязменным выглядзе, колькі жывы Хрыстус — таямніца Хрыста. Аб’яўленне — гэта сам жывы Хрыстус, а не Ягонае пасланне. Гэта тлумачыць, чаму дэпазіт веры ніколі не з’яўляецца завершаным. Хрыстус — гэта Бог, Ён бясконцы, а таму рэлігія ніколі не будзе скончана. Вельмі цікавая цытата з дэ Любака пра аб’яўленне Хрыста, пра таямніцу Хрыста:

“Учора мы не знаходзіліся на “да-тэалагічнай” стадыі і заўтра не будзем валодаць поўнай тэалогіяй Касцёла, якую трэба будзе проста паўтараць да бясконцасці”.

Значыць, Касцёл рухаецца, адкрыццё веры ўвесь час працягваецца, патрабуе новых сцвярджэнняў, новых рэчаў. Няма такой рэчы, як Традыцыя, таму што гэта не будзе жывая Традыцыя. Такі вось аспект ёсць у дэ Любака. Традыцыя для яго не з’яўляецца часткай аб’яўлення. Ён выступае супраць ідэі таго, што ёсць дзве крыніцы аб’яўлення (хоць гэта з’яўляецца традыцыйнай пазіцыяй): Пісанне і Традыцыя — запісанае і незапісанае аб’яўленне ад Бога. Ён не прымае гэтага. І гэта пазней пракрадзецца таксама на ІІ Ватыканскі сабор. Для яго Традыцыя — гэта жывы пасыл. Ён таксама трапляе ў гістарыцызм — меркаванне, што гісторыя, або Традыцыя, павінна адаптавацца да часоў, да дадзенага моманту. Тут таксама бачны экзістэнцыялісцкі аспект.

Мы бачылі падобную сувязь, калі на мінулым тыдні размаўлялі пра экзістэнцыялізм. Няма нічога статычнага, заўсёды штосьці змяняецца, праўда ніколі не з’яўляецца праўдай — яна толькі будзе праўдай… калі я правільна памятаю, што вы расказвалі.

Так, дакладна. Гэта ідэя пастаяннага руху, ідэя таго, што рэчы ніколі не бываюць дакладна такімі самымі. Пярэчанне для мадэрніста не з’яўляецца такой ужо праблемай. І дэ Любак таксама меў даволі дзіўныя ідэі ў гэтым ключы. Традыцыя для яго не з’яўляецца ні захаваннем, ні перадачай нязменнай праўды. Традыцыя — гэта даведка і крэатыўнасць. І зноў цытата:

“Канкрэтная і жывая сутнасць, якая абнаўляе сябе ў адпаведнасці з патрэбамі кожнай эпохі”.

Мне патрэбна Найсвяцейшае Сэрца, мне патрэбна святая Эўхарыстыя — вельмі добра, цудоўна, але гэта ўвесь час змяняецца. Адно мы страчваем, а іншае набываем.

Вельмі цікава.

Прагрэс, змены ў адпаведнасці з патрэбамі. Тут для яго быў важны людскі, індывідуальны аспект.

Іншай часткай Божага аб’яўлення з’яўляецца Святое Пісанне. Ён падтрымлівае рух духоўнай экзэгетыкі. Мы звяртаемся да крыніц, але таксама звяртаемся да алегарычнага, духоўнага, або містычнага, сэнсу. Для яго духоўная экзэгетыка з’яўляецца нашчадкам суб’ектывізму і экзістэнцыялізму. Яна накладаецца на літаральны сэнс. Напрыклад, Святое Пісанне кажа адну рэч, якая штосьці азначае, але я зараз яе перачытаю і накладу на яе нейкія свае ўласныя ідэі, так што тэкст разрасцецца і пачне жыць сваім жыццём.

На яго думку, прыкметай праўды з’яўляецца багацце і паўната, калі шмат людзей можа ўчытаць у тэкст шмат сэнсаў. Гэта прыкмета праўдзівасці тэкста. Тады ў вас атрымліваецца праўда. Праўда прабывае ў вялікім патэнцыяле інклюзіўнасці. Не ведаю, што гэта азначае, але гучыць незвычайна. Чым больш патэнцыйна мы можам уключыць у тэкст розных сэнсаў, розных значэнняў, тым больш гэта будзе прыкметай праўды.

І тады ён будзе азначаць усё на свеце.

Я думаю, так.

Касцёл як таямніца і сакрамэнт

Яшчэ я хачу пагаварыць пра Касцёл і збаўленне, таму што дэ Любак мае даволі моцныя ідэі і разважанні пра Касцёл і таму падобнае. У гэтым ён таксама пакінуў адбітак на тэкстах ІІ Ватыканскага сабору.

Для яго Касцёл з’яўляецца таямніцай, з’яўляецца сакрамэнтам Езуса Хрыста. І гэта потым з’явіцца ў дакуменце ІІ Ватыканскага сабору Lumen gentium пра Касцёл. Значыць, Касцёл — гэта перадусім таямніца, а ўжо па-другое арганізацыя, інстытут, грамадства. Але гэта таямніца. Мы быццам бы згубіліся, мы не ведаем, куды ідзём, але гэта нармальна.

Таксама Касцёл — гэта сакрамэнт, гэта знак і прычына еднасці людзей. І як знак, Касцёл — гэта не столькі Божае валадарства на зямлі, не столькі каўчэг ці карабель, у які можна ўвайсці, колькі маяк. Гэты маяк паказвае напрамак, у якім мы хочам ісці. Гэта дарожны знак, які паказвае дарогу ў неба. Гэта не Божае валадарства на зямлі. Гэта не месца, дзе можна знаходзіцца, — гэта дарожны знак. Гэта стрэлка, якая паказвае напрамак да неба.

Вось яшчэ прыгожае, але неадназначнае сцвярджэнне, якое потым падабраў Папа Павел VI. І зноў жа, ён прыгожа пісаў: “Касцёл робіць Эўхарыстыю, а Эўхарыстыя робіць Касцёл”. Падобна, што Касцёл з’яўляецца крыніцай сакрамэнту, а сакрамэнт з’яўляецца крыніцай Касцёла. Гэта ў тым жа сэнсе, як калі ён кажа, што Касцёл — гэта сакрамэнт?.. Ладна, якая розніца. Вельмі цікавая асоба нягледзячы на свой рэлятывісцкі і экзістэнцыялісцкі падыход.

Значыць, гэта ягоная ідэя адносна таго, як выглядае Касцёл. Што ён тады кажа пра збаўленне? Я так разумею, гэта наступны пункт.

Так, дакладна. Для нас Касцёл з’яўляецца каўчэгам збаўлення, караблём, на які мы павінны сесці, каб дабрацца да неба. Для яго гэта проста маяк: у ім нельга прабываць, гэта не месца, дзе можна заставацца. Гэта месца, якое паказвае шлях.

Погляд дэ Любака на збаўленне

Значыць, пра збаўленне. У дэ Любака сапраўды вялікія праблемы з пытаннем звышнатуральнага. У 1946 г. з’явілася ягоная кніга “Surnaturel”, якая стала для яго прычынай асуджэння і выклікала здзіўленне ў Рыме. Там ён паўтарае за Бландэлем, што звышнатуральнае абсалютна немагчыма і абсалютна неабходна для чалавека. Разумею, што гучыць блытана, але фактычна ён кажа, што звышнатуральнае патрэбна нам, таму што іначай нам не выжыць.

Дэ Любак лічыў, што Бог не мог стварыць Адама і Еву без асвячальнай ласкі. Чалавек як такі мае строгае права на благаслаўлёнае бачанне. Дэ Любак лічыў, што гэта здольнасць, якая павінна быць уключана ў чалавека. Sí o sí, як кажуць па-іспанску. Так проста павінна быць.

Для яго антрапалогія вызначае тэалогію. Дэ Любак з’яўляецца аўтарам гэтага вельмі дзіўнага выказвання ў дакуменце ІІ Ватыканскага сабору Gaudium et spes, якое вельмі часта каментавалі, таму што яно настолькі ненармальнае, настолькі дзівачнае.

“У самім аб’яўленні таямніцы Айца [Хрыстус] поўнасцю паказвае чалавека самому чалавеку і адкрывае яму яго найвышэйшае пакліканне”.

Так, крыху дзіўнае сцвярджэнне. Па сутнасці, наш Пан Езус Хрыстус павінен быў стацца ўцелаўлёным, калі я правільна разумею іх сцвярджэнне, і праз уцелаўленне мы пазнаём сябе, таму што становімся падобнымі да Хрыста, падобнымі да Бога. Праз уцелаўленне Хрыста Хрыстус адкрывае мне сябе самога.

Цікава. Вельмі цікава.

Для дэ Любака Традыцыя прамаўляе (я ў гэтым зноў жа бачу Арыгена) за ўсеагульнае збаўленне. Ён кажа, што ласка Хрыста дзейнічае па-за бачным Касцёлам. Людзі могуць збаўляцца і гэтак далей. Знакамітая аксіёма “Па-за Касцёлам няма збаўлення” для айцоў Касцёла была накіравана на тых, хто распальваў схізмы, бунты і здрады. Разумееце, магчыма, Гітлер-шмітлер, усе гэтыя злыя рабяты — для гэтых людзей няма збаўлення. Усе астатнія — калі ласка.

Значыць, ён казаў, што вучэнне пра немагчымасць збаўлення па-за Касцёлам — гэта штосьці, што прыдумалі раннія айцы Касцёла і што яны выкарыстоўвалі як інструмент, каб мець кантроль над кепскімі людзьмі, якія стваралі праблемы ў Касцёле. А насамрэч гэта не вучэнне для кожнага.

Так, яно абмежавана да вельмі малой колькасці людзей — канкрэтна некаторых злых людзей. Дарэчы, гэта не каталіцкая пазіцыя.

Правільна. Проста каб было ясна.

Таксама ён разглядае збаўленне людзей як усеагульную справу, як збаўленне чалавецтва – калектыўнага цэлага. Гэта даволі дзіўна. Іншая цікавая цытата:

“Павінна існаваць месца, дзе збіраецца чалавецтва, пакаленне за пакаленнем. Гэта патрабуе вечнай Істоты, якая яднае іх у адно”.

Гэта такі аптымістычны погляд, што ўсе людзі будуць збаўлены праз пашырэнне лучнасці святых. З’яўляючыся інтэгральнай часткай чалавецтва, Хрыстус павінен нас збавіць, таму што Ён сам стаў чалавекам. Тую ж пазіцыю мы бачым у Ранэра з яго ананімным хрысціянінам: нават калі ты атэіст і адмаўляеш Бога, ты будзеш збаўлены, таму што ты прыняў Хрыста праз тое, што з’яўляешся чалавекам.

Ага. Дзякуючы аднаму толькі гэтаму акту ты збаўлены.

Так! Цяпер я дакладна перакананы, што вы мадэрніст! (Смяюцца.)

Я думаю, мне яшчэ трэба папрацаваць над гэтым, ойча.

Асуджэнне новай тэалогіі Піем ХІІ

Як вы можаце зразумець, падобныя сцвярджэнні выглядалі даволі жахліва ў 1940–1950-я гг. Напрыклад, выраз, што факт падпарадкавання ўладзе ператварае паслухмянасць веры ў веру чыстай паслухмянасці. Гэта ўжо гучыць даволі па-мадэрнісцку.

“Звышнатуральнае абсалютна немагчыма і абсалютна неабходна чалавеку”. “Аб’яўленне — гэта сам жывы Хрыстус, а не пасланне Хрыста”. “Касцёл — гэта таямніца і сакрамэнт Езуса Хрыста, а не Божае валадарства на зямлі”. Паўсюднае збаўленне новага чалавека. Усё гэта гучыць вельмі дзіўна, і яно не было добра ўспрынята ўладай у Рыме.

Гарыгу-Лагранж напісаў вельмі моцны артыкул, які стаў сенсацыяй у тагачасным тэалагічным свеце. Яго назва была такая: “Новая тэалогія: куды яна вядзе нас?” Вось цікавая цытата з заканчэння гэтага артыкула. Гарыгу-Лагранж быў рымскім дамініканцам і падтрымліваў Папу. Ён кажа пра кола Фурв’ер і пра новую тэалогію.

“Гэтыя аўтары ніколі не адкідалі вучэння св. Тамаша. Яны насамрэч ніколі яго не разумелі. Як такая манера навучання можа выхаваць каго-небудзь, акрамя скептыкаў? Куды новая тэалогія вядзе нас? Куды, калі не на шлях скептыцызму, фантазіі і ерасі?”

Адпаведна, праз некалькі гадоў, у 1950 г., гэта значыць праз чатыры гады, здарылася асуджэнне, якое прыйшло ў энцыкліцы Пія ХІІ Humani generis (“Роду людскога”). Ён сам адчуваў тэрміновую патрэбу выдаць гэтае асуджэнне.

“Калі б не было прадпрынята своечасовага дзеяння, не засталося б каменя на камені. Я чую вакол сябе рэфарматараў, якія хочуць дэмантаваць святы прэзбітэрый, знішчыць паўсюдны запал Касцёла, выкінуць усе яго ўпрыгожванні і ўдарыць яго шкадаваннем за яго гістарычнае мінулае”.

Пій ХІІ у гэтым сваім асуджэнні, у сваім сцвярджэнні проста падкрэслівае ролю вярхоўнай улады ў Касцёле, які вучыць (Ecclesia docens), ролю адзінай ахоўніцы дэпазіту веры. Ён кажа, што ўлада мае права фармуляваць і накладаць свае пастановы, нават калі людзі іх не прымаюць. Догма не павінна дастасоўвацца да сучаснага густу. Догма з’яўляецца нязменнай.

Відавочна, Пій ХІІ цэліць у новую тэалогію і ўсіх, хто звязаны з дэ Любакам. Тут не згадваюцца (і я думаю, што гэта памылка з боку Папы, што ён не згадаў) ерэтыкоў пайменна і не дадаў “anathema sit”. Гэта недахоп Humani generis. Спаведніком дэ Любака быў кс. Бэа. Можна было спытацца ў яго: не маглі б вы там прыкруціць, або штосьці такое.

Пій ХІІ кажа:

“Некаторыя разбураюць дар звышнатуральнага парадку, паколькі Бог, кажуць яны, не можа ствараць інтэлектуальных істот, не прызначаючы і не клічучы іх да благаслаўлёнага бачання”.

Значыць, гэта павінна быць чымсьці натуральным для нас, павінна быць дадзена нам.

“Некаторыя нават кажуць, што вучэнне пра транссубстанцыяцыю, заснаванае на старамодным філасофскім паняцці субстанцыі, трэба змяніць так, каб рэальная прысутнасць Хрыста ў святой Эўхарыстыі была зведзена да пэўнага сімвалізму”.

Ён сапраўды там прысутнічае? Я не ведаю!

“Некаторыя кажуць (мы вяртаемся да пытання Містычнага Цела), што яны не звязаны вучэннем, заснаваным на крыніцах аб’яўлення, якое вучыць, што Містычнае Цела Хрыста і Рымска-Каталіцкі Касцёл — гэта і тая ж рэч”.

“Некаторыя зводзяць да бессэнсоўнай формулы неабходнасць належаць да сапраўднага Касцёла, каб атрымаць вечнае збаўленне”.

Разумееце? Гэта значыць, мне няма неабходнасці належаць да Каталіцкага Касцёла, каб быць збаўленым. Будзь добрым будыстам, будзь добрым мусульманінам, будзь добрым юдэем — і ўсё будзе ў парадку, ты будзеш у бяспецы.

“Іншыя прымяншаюць разумны характар верагоднасці хрысціянскай веры”.

Базавы пасыл Humani generis вельмі просты: настаўніцкі інстытут Касцёла з’яўляецца ахоўнікам і інтэрпрэтатарам Божага аб’яўлення, веры, вучэння. Хрысціянства нельга звесці да асабістага, зменлівага людскога досведу.

Атрымліваецца, што Humani generis цалкам прысвечана абвяржэнню і асуджэнню ўсіх гэтых новых ідэй. Менавіта дэ Любак быў лідарам сваёй групы? Ці ён быў проста больш таленавітым аўтарам сярод усіх?

Я думаю, што ён быў лідарам. Humani generis напісана супраць Тэяра дэ Шардэна, супраць гэтых філасофій (асабліва Бландэля, экзістэнцыялізму і г. д.), а таксама супраць усіх, хто трымаўся згаданых ідэй. І дэ Любак сярод іх быў галоўным.

Рэакцыя на асуджэнне і далейшая рэабілітацыя

Зразумела. Магчыма, мы дойдзем да гэтага ў пазнейшым выпуску, але якой была рэакцыя новых тэолагаў (дэ Любака і астатніх), калі выйшла энцыкліка Humani generis?

Ён сам добра разумеў, што “маланка ўдарыла ў Фурв’ер”. Так ён казаў. Тэяр дэ Шардэн, дарэчы, быў вельмі раззлаваны, калі пачуў пра Humani generis. Ён казаў, што гэтая энцыкліка называе сябе каталіцкай, адкрытай на ўвесь свет, а насамрэч выглядае для яго вельмі вузкалобай. Гэта, маўляў, такі сучасны мазахізм Касцёла. Вельмі смешна, як ён на яе рэагуе.

Значыць, яны не прынялі яе блізка да сэрца. Яны проста палічылі, што Папа на іх нападае, што яны бедныя…

Дакладна, усё так. Яны разумеюць, што гэта напісана пра іх. Яны разумеюць, што гэта дакумент супраць іх. Дэ Любак крыху астыў, але настаяцелі яго баранілі нягледзячы ні на што да таго часу, пакуль небяспека не прайшла.

І памятайце, што ў 1958 г. дэ Любак і ягоныя сябры ўсё яшчэ знаходзіліся ў няславе. Тады ў 1958 г. Пачэлі памёр, і ў 1962 г., а нават у 1961 г. арцыбіскуп Лефеўр размаўляў са сваім добрым сябрам кардыналам Атавіяні і спытаўся ў яго, чаму гэтыя людзі, падазраваныя ў мадэрнізме, былі дапушчаны на Сабор як папскія эксперты, асабліва Кангар і дэ Любак. Атавіяні адказаў яму:

“Іх захацеў бос”.

Такім чынам, Humani generis з’явілася ў 1950 г. ІІ Ватыканскі сабор скончыўся ў 1965 г., праз 15 гадоў. Новая тэалогія, урачыста цэнзураваная, асуджаная Піем ХІІ, стала афіцыйнай тэалогіяй Касцёла. Ніколі ў гісторыі Касцёла не было так, каб энцыкліка настолькі хутка была аспрэчана, дэзавуіравана і перажыта тымі людзьмі, супраць якіх была накіравана. Гэта цікава.

Гэта неверагодна. Humani generis выйшла ў 1950 г. Атрымліваецца, нават хутчэй! Гэта адрэзак паміж 1958 і 1962 гг. 1958: гэтыя людзі ў няславе, і Пій ХІІ памірае. 1962: гэта ўжо падрыхтоўчы перыяд Сабору, пра які мы пагаворым у наступным выпуску. А яно ўжо вяртаецца ў Касцёл.

Дакладна. Дух часу быў там. Атрута была паўсюль. Добры Папа Ян ХХІІІ прыняў гэтых людзей назад, ён хацеў, каб яны вярнуліся. Ён выступаў за аджарнамента.

Гэта здзіўляе, прычым у кепскім сэнсе слова. Я не мадэрніст, чэснае слова, ойча. Колькі б разоў вы ні казалі гэта, я не мадэрніст! (Смяюцца.) Гэта была захапляльная размова. Дзякуй вялікі, ойча. Я вельмі ўдзячны. Чакаю нашай хуткай размовы ў адным з бліжэйшых выпускаў.

Дзякуй. З Богам.

Добра, дзякуй.


Дзякуй, што паслухалі і паглядзелі выпуск 16 праграмы “Крызіс у Касцёле” на SSPX Podcast. У выпуску 17 да нас у якасці госця вернецца кс. Джонатан Луп, і мы паглядзім на падрыхтоўчы перыяд, які меў месца перад ІІ Ватыканскім саборам. Што папярэднічала Сабору? Што адбывалася ў ваколіцах Рэйна? Хто набываў усё большы ўплыў? Калі ў вас ёсць пытанне на тэму крызісу, калі ласка, задайце яго на старонцы sspxpodcast.com/crisis. Калі ласка, падзяліцеся гэтым выпускам з тымі, каму ён можа спадабацца. А калі яны не ведаюць, што такое падкаст, калі ласка, пакажыце ім, каб яны маглі атрымаць карысць ад усіх нашых выпускаў. Нарэшце, калі ў вас ёсць магчымасць дасылаць нам штомесячныя ахвяраванні ў $5, 10 або 20 праз старонку sspxpodcast.com, гэта вельмі дапамагло б нам завяршыць гэты цыкл “Крызіс у Касцёле”. Да наступнага тыдня. Дзякуй, што паслухалі! З Богам!