Dr. Joseph Shaw • Homiletic & Pastoral Review

Касцёл правёў рэформу літургіі ў часы вялікага аптымізму. Развіты свет цешыўся доўгім пасляваенным уздымам. Семінарыі былі поўныя. Новенькія антыбіётыкі і праграмы вакцынацыі знішчалі хваробу за хваробай. Здавалася, надышоў час заключыць адзін аднаго ў вялікія супольныя абдымкі.

Не дзіўна, што, калі па вуліцах гуляе пошасць, якая нагадвае пра Сярэднявечча, Касцёл змушаны звяртацца па адказы да сваёй мінуўшчыны, якая папярэднічала гэтаму кароткаму залатому моманту гісторыі. Найбольш відавочны прыклад гэтага — духоўная камунія, гэта значыць практыка малітоўнай лучнасці з нашым Панам у Найсвяцейшым Сакрамэнце пры немагчымасці прыняць Яго сакрамэнтальна. Нашы продкі ў веры фармальным або нефармальным чынам рабілі гэта на большасці Імшаў, у якіх удзельнічалі, таму што яны прымалі святую Камунію толькі адзін або некалькі разоў на год. Я згадаў гэтую практыку ў якасці адказу на эпідэмію ў сваім лісце рэдактару брытанскага ліберальнага каталіцкага штотыднёвіка The Tablet, і першы адказ, які паходзіў ад пэўнага святара, гучаў здзекліва. Мы ж не будзем, пісаў ён, збіраць грошы ў “духоўны” кошык? [1]

Гэты адказ ён напісаў яшчэ перад тым, як былі спынены публічныя літургіі. Я думаю, яму цяпер не да смеху. Крызіс прымушае нас яшчэ раз абдумаць некаторыя дапушчэнні, прынятыя за апошнія паўстагоддзі. Ці мае нейкае значэнне практыка духоўнай камуніі? Ці ёсць сэнс служыць Імшу без народу? Ці павінны мы ў межах знака спакою паціскаць руку ўсім навокал у радыусе 50 метраў замест таго, каб духоўна засяродзіцца на цырыманіяльным пацалунку спакою ў прэзбітэрыі? Ці сапраўды добрая ідэя абменьвацца слінаю праз келіх? Якая насамрэч карысць у тым, каб не дадаваць экзарцызмаваную соль у святую ваду? Ці варта заахвочваць людзей браць дадому благаслаўлёныя прадметы, святую ваду, вербы, упрыгожваць свае дамы святымі абразамі нашага Пана, Найсвяцейшай Дзевы Марыі і святых, насіць шкаплеры і святыя медальёны? Ці можна ўдзяляць святую Камунію па-за Імшою?

Сцвярджэнне, што прыняцце святой Камуніі на язык з’яўляецца менш гігіенічным, чым прыняцце ў руку, — цяпер яно актыўна аспрэчваецца [2], — засланіла той факт, што старажытная літургічная традыцыя шмат у чым лепш адпавядае часам публічнай небяспекі ў сферы аховы здароўя, чым звычайная форма. Было б дзіўна, калі б было па-іншаму, бо гэтая традыцыя мусіла пастаянна спраўляцца з такімі сітуацыямі, якія не былі характэрны для культурнага кантэкста літургічнай рэформы ХХ стагоддзя. Але тут ёсць штосьці большае, чым пытанне знешніх абрадаў і практык. Больш фундаментальным пытаннем з’яўляецца, калі можна так сказаць, раўнавага паміж сацыяльным і звышнатуральным вымярэннямі літургіі.

Сёння многія каталікі інстынктыўна лічаць, што Імшы без удзелу народу з’яўляюцца бессэнсоўнымі, таму што яны не маюць сацыяльнага вымярэння (хіба што ў больш шырокім значэнні, праз трансляцыю). Тую ідэю, што цэлебрацыя Імшы прыносіць благаслаўленні ўсяму Касцёлу, як жывым яго членам, так і памерлым, і з’яўляецца актам культу дзеля Божай хвалы, многія каталікі сёння проста не разумеюць.

У такой ментальнасці акцэнт святой Камуніі пераносіцца з пашаны, неабходнай для прыняцця Жывога Бога пад сакрамэнтальнымі знакамі, на акт людской еднасці, на сацыяльную сувязь паміж членамі сабранай супольнасці. Тыя, хто прывык да такога спосабу мыслення, не думаюць пра неабходнасць стану ласкі, пра духоўную падрыхтоўку і падзяку, а стараюцца, наколькі гэта магчыма, зрабіць з Камуніі звычайны пасілак: вітаючы людзей поціскам рукі, гледзячы адзін на аднаго з розных бакоў стала, беручы кавалкі ежы рукамі, дзелячыся той самай ежай з агульнай міскі і запіваючы яе піццём. У тэалагічнай рэальнасці, хоць Імша сапраўды з’яўляецца пасілкам, ад Апошняй вячэры і далей яна была рытуальным пасілкам — пасілкам, засяроджаным на звышнатуральных, а не сацыяльных ці харчовых рэаліях.

Многія прыхільнікі літургічнай рэформы разглядалі перайначванне Імшы ў звычайны пасілак і сацыяльную падзею як спосаб паскорыць перамену звычайнага свету каштоўнасцямі, укаранёнымі ў Імшы. Адна з цяжкасцяў, з якімі сутыкнуўся гэты план, гэта тое, што большасць падкрэсленых каштоўнасцяў цяпер натуральныя, а не звышнатуральныя. Кажучы тэрмінамі аднаго афіцыйнага дакумента 1970-х гг., “valores humani” пераважылі над “valores Christiani” [3]. Папярэдняя літургічная традыцыя рабіла Імшу чымсьці таямнічым і звышнатуральным менавіта з той самай мэтай: каб перадаць гэтыя каштоўнасці вернікам і свету. Вернікі рэагавалі на гэта, прыносячы частку загадкавай літургічнай атмасферы назад дадому, карыстаючыся благаслаўлёнымі прадметамі і выконваючы дома літургічныя і паралітургічныя пабожныя практыкаванні. Звышнатуральныя каштоўнасці Імшы напаўнялі дом і дазвалялі Імшы, так бы мовіць, затрымлівацца на працягу ўсяго працоўнага тыдня.

Справа не ў тым, што той ці іншы бок адмаўляе падкрэсленыя каштоўнасці процілеглага боку — хутчэй кожны робіць націск на свае, аднак гэты націск даволі моцны для таго, каб аказваць уплыў на веру людзей і надаваць сілу нядаўнім памылкам адукаваных людзей. Згаданы перанос акцэнтаў праяўляўся ў літургічнай рэформе сістэматычна, і толькі пэўная дыпламатычная далікатнасць дазваляла афіцыйным дакументам у пазнейшыя дзесяцігоддзі рабіць здзіўлены выгляд з таго, што святары, напрыклад, перасталі служыць прыватныя Імшы [4] або што народныя формы пабожнасці і выкарыстанне благаслаўлёных прадметаў амаль цалкам зніклі з каталіцкай культуры [5].

Насамрэч жа, цягам дзесяцігоддзяў пасля рэформы пэўная доля вернікаў, нават тых, што ходзяць на Імшу, як здаецца, перастала верыць у звышнатуральныя праўды каталіцкай веры. Найбольш знакаміты прыклад дало даследаванне “Pew Research Center”, згодна з якім толькі палова тых, хто называе сябе каталіком, верыць у Рэальную Прысутнасць [6]. Чаму гэтыя людзі ўсё яшчэ ходзяць на Імшу? Акрамя сілы звычкі, трэба таксама ўлічваць сацыяльны аспект літургіі, які можа мець асаблівае значэнне для людзей у пажылым узросце. Гэтую гіпотэзу пацвярджае вялікая колькасць наведвальнікаў Імшаў, якія, калі змяняецца гадзіна Імшы або закрываецца касцёл, перастаюць наведваць Імшу, а не выбіраюць іншы час ці іншы касцёл. Калі сацыяльныя адносіны, што ўкладзены ў межах звычайнай Імшы такіх намінальных каталікоў, разбураюцца, яны трацяць дастатковую прычыну хадзіць у касцёл.

У нашыя дні жорсткі лёс раптоўна і амаль цалкам, хоць, будзем спадзявацца, часова, пазбавіў літургію сацыяльнай каштоўнасці. Як шмат каталікоў, чый удзел залежыць ад гэтай сацыяльнай каштоўнасці, вернецца да рэгулярнай практыкі пасля заканчэння эпідэміі, несумненна, будзе залежаць ад таго, як доўга яна працягнецца. У такой сітуацыі больш надзейнай будзе такая форма ўдзелу ў літургіі, якая з’яўляецца ўнутранай і духоўнай. У драматычнай і кранальнай цырымоніі перадачы спакою на ўрачыстай Імшы ў надзвычайнай форме цэлебрант цалуе алтар і абдымае дыякана, затым дыякан — субдыякана, а затым субдыякан — цырыманіярыя. Сабраны люд адасоблены ад гэтых падзей балюстрадай або нават крыжовай перагародкай, аднак можа ўдзельнічаць у гэтым абрадзе духоўна. Падчас трансляцыі людзям будзе нават лягчэй удзельнічаць у ім на адлегласці, чым тым, хто знаходзіць у поціску рукі ў звычайнай форме сацыяльны элемент. Падобным чынам, вернікі, якія разглядаюць прыняцце святой Камуніі ў выразных звышнатуральных паняццях, несумненна, будуць сумаваць па ёй пры адсутнасці адпаведнай магчымасці, аднак для іх перспектыва мець дачыненне да духоўнай рэальнасці на адлегласці ўсё ж будзе больш здавальняючай. Тым жа, каго літургічныя схільнасці пабуджаюць, наколькі гэта магчыма, перайначыць Імшу ў людскі пасілак, не так лёгка будзе знайсці належную замену, або прынамсі такую замену, якая будзе звязана з каталіцкай верай.

Усё большы націск на Імшу як на пасілак пачаўся да Другога Ватыканскага сабору. Вялікім крокам у гэтым кірунку быў зроблены тым, што прыняцце святой Камуніі ў першыя дзесяцігоддзі ХХ ст. было перанесена назад у абрад Імшы. Многія стагоддзі да таго Камунію ўдзялялі па-за Імшою, зазвычай паміж Імшамі. Існуе паралель паміж гэтай зменай і пазнейшым заахвочваннем удзяляць Камунію гостыямі, кансэкраванымі на той самай Імшы, а не тымі, што былі кансэкраваны раней і змешчаны ў табернакулюме. У абодвух выпадках мелася на ўвазе сімволіка пасілку. Пры гэтым магло аказацца страчаным адчуванне вечнасці і выключнасці Імшы і Ахвяры.

У мяне няма моцных асабістых пярэчанняў адносна гэтых гістарычных варыянтаў, але факт заключаецца ў тым, што сёння прыняцце святой Камуніі па-за Імшою зноў, прынамсі на час, стане нормай. Многім каталікам, здаецца, цяжка прыняць саму ідэю прыняцця Камуніі па-за Імшою, за выключэннем бальнічнай палаты або ляжачага стану, і пратэсты супраць забароны Імшаў з удзелам люду, здаецца, пераважна паходзяць з меркавання, што калі мы не зможам удзельнічаць у Імшы, то не зможам і прыняць Камунію. Сапраўды, уявіць сабе такое было настолькі цяжка, што нават многія біскупы і святары не заўважылі, што такая магчымасць застаецца адкрытай, прычым яна дазваляе некалькімі спосабамі справіцца з рызыкай заражэння: можна абмежаваць колькасць прысутных вернікаў (калі неабходна — да аднаго); святар можа ачышчаць пальцы перад абрадам і пасля яго; сам абрад можна здзяйсняць звонку касцёла, у кантраляваных абставінах і гэтай далей.

Зразумела, што старанны кантроль пры ўдзяленні святой Камуніі па-за Імшою абмяжуе колькасць тых, хто зможа яе прыняць, і нават па самых аптымістычных разліках каталікам прыйдзецца прызвычаіцца да іншага аспекту папярэдняй практыкі — нячастай Камуніі. Сёння многім каталікам цяжка сабе ўявіць не толькі прыняцце Камуніі па-за Імшою, але і ўдзел у Імшы без прыняцця Камуніі. У гэтым можна бачыць стаўленне да прыняцця святой Камуніі на ўзроўні звычкі, якое дасканала згаджаецца з тым прыярытэтам, які надаюць сімволіцы пасілку перад усімі іншымі меркаваннямі. Але ў іншых аспектах гэта не надта станоўчае развіццё падзей.

Напэўна, гэта не той спосаб, якім бы я гэтага дабіваўся (раней я выказваўся за аднаўленне больш працяглага эўхарыстычнага посту [7]), але прымусовае абмежаванне ў частаце прыняцця святой Камуніі моцна паспрыяе fames eucharistica, эўхарыстычнаму голаду, на адсутнасць якога скардзіўся Папа Ян Павел ІІ [8]. Трэба спадзявацца, што святары заахвоцяць вернікаў, якія будуць прымаць Камунію не так часта, браць максімум ад гэтай магчымасці пры дапамозе стараннай падрыхтоўкі (у ідэале — з постам), акту дасканалага жалю (або, калі магчыма, сакрамэнтальнай споведзі), малітвы і сур’ёзнай падзякі.

Надта небяспечна загадзя разважаць пра доўгатэрміновыя наступствы цяперашняй эпідэміі, але нейкія наступствы, несумненна, будуць. Падобна, што, сярод іншага, мы пазбавімся ад той гігіенічнай наіўнасці, якою характарызуецца сучасная літургічная практыка. Трэба спадзявацца, што гэта будзе суправаджацца аднаўленнем больш яснага ўсведамлення духоўных рэалій і тых практык, якія гістарычна спрыялі выхаванню гэтага ўсведамлення.


  1. Fr. Sillience, “Letters”, The Tablet, 21 сакавіка 2020 года.
  2. Гл. адпаведныя інструкцыі арцыбіскупа Сэмпла (Портленд, штат Арэгон, ЗША): d2y1pz2y630308.cloudfront.net/12494/documents/2020/3/Further%20Considerations%20March%202020.pdf і арцыбіскупа Эгурэна (П’юра, Перу): lmschairman.org/2020/03/sense-on-vovi-19-from-peru.html
  3. Кангрэгацыя Божага культу, “Інструкцыя для Імшаў з удзелам дзяцей” (1973), 9: “Гэтыя [чалавечыя] каштоўнасці ўключаюць супольную актыўнасць, узаемныя вітанні, здольнасць слухаць, прасіць і даваць прабачэнне, выразы ўдзячнасці, досвед сімвалічных дзеянняў, сяброўскі пасілак і ўрачыстае святкаванне”.
  4. Бенедыкт XVI, паслясінадальная адгартацыя Sacramentum caritatis (2007), § 80. 
  5. Кангрэгацыя Божага культу, “Інструкцыя пра народную пабожнасць і літургію” (2001), § 1.
  6. Гл. “Christian belief in and knowledge of Transubstantiation,” nineteensixty-four.blogspot.com/2010/10/christian-belief-in-and-knowledge-of.html.
  7. “The Case for Liturgical Restoration” (2019), рэд. Joseph Shaw, 173–181.
  8. Ян Павел ІІ, Dominicae cenae (1980), § 11.

Аўтар: Joseph Shaw
Крыніца: Homiletic & Pastoral Review
Ілюстрацыя: RStaparo / Wikimedia Commons (PD)

Тэкст перакладзены з англійскага арыгінала і апублікаваны з дазволу аўтара і рэдактара HPR.